Ég get ekki lengur orða bundist | Hólmfríður Sveinsdóttir skrifar

Hólmfríður Sveinsdóttir rektor á Hólum. MYND: GG

Ég get ekki lengur orða bundist – við erum öll að gera okkar besta svo að Háskólinn á Hólum og Hólastaður vaxi og dafni.

Í morgun birtist aðsend grein í Vísi eftir Sólrúnu Harðardóttur. Sólrún er ein þeirra fjölmörgu að mér meðtalinni sem þykir afar vænt um Hóla og ber þangað sterkar taugar. Mér finnst mjög fallegt hvernig Sólrún lýsir Hólastað í inngangi að greininni og fer yfir þá miklu og merku sögu sem Hólastaður býr yfir. Mér finnst að sama skapi sárt að lesa að Sólrún efist um raunverulegan vilja eða tilfinningar mínar til Hóla. Það er líka erfitt að lesa þær rangfærslur og upplifa vanvirðinguna fyrir þeirri vinnu sem nú er í gangi við endurreisn Hólastaðar, eflingu þjónustu við íbúa og eflingu Háskólans á Hólum.

„Nú er eitthvað að, sumt er svo fjarstæðukennt að erfitt reynist að meðtaka það“ segir Sólrún í grein sinni við upphaf fullyrðinga sem margar eiga sér ekki stoð í sannleikanum.

Það er í raun erfitt að lesa þetta og um leið að lesa að Sólrún sé með annan fótinn á Hólum og hafi verið íbúi þar um árabil. Þetta ástand á Hólum datt ekki af himnum ofan fyrir nokkrum misserum.

Þegar ég kom í Hóla til að starfa þar var engin starfsemi á fjórðu hæð aðalbyggingar háskólans vegna myglu og ekkert fjármagn til viðgerða. Starfsfólk hafði hreinlega verið sent heim að vinna. Eina starfsemin í fjósinu og hlöðunni var Bjórsetur Íslands sem var ekki með reglulega starfsemi og eina tengingin við skólann var að nokkrir starfsmenn skólans áttu fyrirtækið sem rekið er í húsnæði skólans. Starfsmaður í Sögusetri íslenska hestsins var nýhættur og engin skýr áform um framtíðarstarfsemi í því húsnæði. Búshúsið stóð eitt og yfirgefið og var hræðilegt þar inni um að lítast. Matur var enn í ísskápum í íbúðum hússins og óhreint leirtau á borðum. Þetta var nú staðan 2022 og fólk sagði við mig „svona er þetta búið að vera lengi hérna á Hólum".

1. „Hólar í Hjaltadal hafa drabbast niður á undanförnum árum og viðhaldi hefur ekki verið sinnt“ segir Sólrún.

Af hverju hefur viðhaldi ekki verið sinn? Jú, vegna þess að þegar Háskólanum á Hólum bauðst að fara inn í Framkvæmdasýsluna – Ríkiseignir eða FSRE þá höfnuðu stjórnendur skólans því og vildu frekar að skólinn sæi um viðhald á húsnæði skólans og yrði þ.a.l. utan þess kerfis sem ríkið bauð uppá til viðhalds fasteigna sinna. Nokkrir núverandi starfsmenn hafa sagt við mig að þetta hafi verið mikil mistök. Í fjárveitingu til skólans hefur ekki verið gert ráð fyrir fjármagni til staðarhalds í mörg ár og skal það útskýrt hér á eftir: Í skýrslu Ríkisendurskoðunar til Alþingis um Háskólann á Hólum frá árinu 2014 „Skýrsla til Alþingis: Eftirfylgni-Hólaskóli-Háskólinn á Hólum“ kemur fram: „Ríkisendurskoðun benti á að samkvæmt reglugerð frá árinu 2003 teldist staðarhald á Hólum til verkefna Hólaskóla. Slíkt samræmdist illa hlutverki hans sem háskólastofnunar. Mikilvægt væri því að ráðuneytið beitti sér fyrir að samkomulag næðist fljótt við Sveitarfélagið Skagafjörð um að það tæki yfir lögbundna þjónustu við þéttbýlið Hóla og að það semdi við þrjú önnur ráðuneyti sem koma að staðarhaldinu um skiptingu kostnaðar sem því tengist. Í viðbrögðum við þessari ábendingu árið 2011 sagðist mennta- og menningarmálaráðuneyti stefna að samkomulagi fyrir lok þess árs um skilgreiningu á staðarhaldi og kostnaðarskiptingu þannig að staðarhald yrði aðgreint frá háskólastarfsemi. Unnið væri að breytingum á lögum um að Hólaskóli félli undir lög um opinbera háskóla. Þar með yrði staðarhald ekki lengur lögbundið verkefni skólans. Árið 2014 upplýsti ráðuneytið að það hefði unnið að gerð samnings við Sveitarfélagið Skagafjörð um að þjónusta við þéttbýlið á Hólum yrði í samræmi við ákvæði skipulags- og byggingarlaga í stað þess að skólinn kostaði þjónustuna. Ein forsenda þess væri þó að gerðar yrðu aðkallandi úrbætur á fráveitukerfi staðarins á grundvelli fyrirliggjandi úttektar á ástandi og kostnaðarskiptingu. Sveitarfélagið teldi að ríkissjóður ætti að greiða þær og að það tæki síðan yfir forræði á skipulags- og fráveitumálum, gatnagerð o.fl. vegna þéttbýlisins á Hólum. Að sögn ráðuneytisins vann starfshópur á árinu 2012 á vegum þess og fjármála- efnahagsráðuneytis að málefnum Hólaskóla en sú vinna leiddi ekki til sameiginlegrar niðurstöðu. Viðræður hafi legið niðri síðan.“

Í september 2017 gaf Ríkisendurskoðandi út aðra skýrslu til Alþingis: „Eftirfylgni: Hólaskóli - Háskólinn á Hólum 2017“ þar sem fram kemur: „Loks hafa forsendur skapast fyrir aðgreiningu á skóla- og staðarhaldi á Hólum og hvetur Ríkisendurskoðun ráðuneytið til að ljúka þeirri vinnu sem fyrst. Ríkisendurskoðun telur mikilvægt að gengið verði frá þessu samkomulagi sem fyrst þannig að aðskilja megi skólahald og staðarhald á Hólum.“

Af ofangreindu að dæma er það ekki lögbundið hlutverk Háskólans á Hólum að annast staðarhald á Hólastað. Og til að vel hefði átt að vera, þ.e. svo skólahald og staðarhald myndu vaxa og dafna á Hólum hefði þurft að taka á þessum málum fyrir mörgum árum. Það hefði þurft að fylgja málum eftir og koma hvoru tveggja í réttan farveg innan kerfisins þegar skólinn fór undir lög um háskóla.

2. „Tillögur eru fram komnar um sölu á mörgum eignum Háskólans á Hólum, m.a. skólahúsinu sem er hjarta skólans og ímynd. Jafnframt er rætt um mikla uppbyggingu á Sauðárkróki. Staðreyndin er samt sú að tilvera og uppbygging háskólans er órjúfanleg Hólastað. Háskólinn á Hólum ásamt Hóladómkirkju eru kjölfestan í lífi og starfi á Hólum“ segir Sólrún.

Eins og fram kom hér að ofan er töluvert af byggingum á Hólastað sem eru í eigu skólans eins og fjós og hlaða sem skólinn hefur engin afnot af en stendur undir kostanði við rekstur. Þessi hús verður skólinn að losa sig við.

Það hefur alltaf legið í loftinu að Fiskeldis- og fiskalíffræðideild Háskólans á Hólum verður að vera með mestalla sína starfsemi sem næst sjó. Deildin var í nær 20 ár í Verinu á Sauðárkróki og var Sólrún eða aðrir ekkert að amast út í það. Það var hins vegar ekki tryggt framtíðarhúsnæði fyrir deildina þegar ég tók við sem rektor og hef ég allt frá því í júní 2022 barist fyrir húsnæði á Sauðárkróki fyrir Fiskeldis- og fiskalíffræðideild í fullu samráði við deildina og stjórnendur skólans. Það er nú í sjónmáli. Ferðamáladeild tók sjálf þá ákvörðun um að vera sem næst Fiskeldis- og fiskalíffræðideild þar sem báðar deildir bjóða upp á nám í fjarnámi og því svipuð aðstaða sem starfsfólk mun þurfa til upptöku á fyrirlestrum, nemendaaðstöðu til að taka á móti nemendum í staðarlotum o.s.frv.

Við verðum svo að hafa í huga að ef frumvarp um breytingu á lögum um opinbera háskóla nær fram að ganga mun Háskólinn á Hólum verða með starfsemi á 14 stöðum á Íslandi þar sem Stofnun rannsóknasetra Háskóla Íslands mun færast til Háskólans á Hólum. Höfuðstöðvar stofnunar rannsóknasetra verður í Skagafirði og þýðir þetta nánast tvöföldun á mannauði Háskólans á Hólum. Háskólinn á Hólum verður því með starfsemi í Skagafirði (á Hólum og á Sauðárkróki) sem og á Norðurlandi vestra (Skagaströnd/Hvammstanga), Snæfellsnesi, Húsavík, Austurlandi, Breiðdalsvík, Hornafirði, Sröndum, Suðurlandi, Suðurnesjum, Vestfjörðum, Vestmannaeyjum, Reykjavík og Þingeyjarsveit. Flutningur á Stofnun rannsóknasetra Háskóla Íslands er líður í að efla Háskólann á Hólum sem sérhæfðs háskóla á landsbyggðinni.

Og þannig að það sé sagt. Það eru engin áform með myndun háskólaamstæðu með Háskóla Íslands um að veikja starfsemi Háskólans á Hólum á Hólum, þvert á móti eru áform um uppbyggingu í samstarfi við stjórnvöld og Háskóla Íslands þar sem byggja á rannsókna- og kennsluhúsnæði á hesthúsasvæðinu og kaupa Brúnastaði. Kennslu- og rannsóknahúsnæðið mun gagnast nemendum og starfsfólki Hestafræðideildar. En húsnæðið mun einnig gagnast stoðsviði skólans sem mun vera áfram með starfsemi á Hólum en einnig á Sauðárkróki. Síðan mun vera aðstaða fyrir starfsmenn annarra deilda sem kjósa að vinna á Hólum í húsnæðinu. Háskólinn á Hólum mun að sjálfsögðu njóta þess að aðalbygging skólans verði gerð upp, t.d. til kennslu, ráðstefnuhalds eða funda.

3. "Þær tillögur sem liggja fyrir hafa verið unnar án samráðs við íbúa staðarins, almenna starfsmenn Háskólans á Hólum og aðra velunnara Hóla í Hjaltadal. Þær virðast byggja á þekkingarleysi og takmarkaðri framtíðarsýn fyrir einn af merkustu mennta-, menningar- og sögustöðum landsins" segir Sólrún

Þetta er hreinlega rangt hjá Sólrúnu. Það hafa verið að störfum 3 hópar yfir þriggja ára tímabil sem allir hafa haft það markmið að að endurreisa Hóla sem þjóðmenningarstað. Fulltrúar frá íbúm, velunnurum og starfsfólki Hóla hafa verið í tveimur af þremur þessarra starfshópa. Það var sameiginleg niðurstaða verkefnahóps um endurreisn Hóla sem skilaði af sér skýrslu í febrúar 2024 að forsætisráðuneytið væri best til þess fallið að vinna að endurreisn Hólastaðar. Þingmenn kjördæmisins komu því til leiðar að forsætisráðuneytið skipaði starfshóp sem í sátu fulltrúar nokkurra fagráðuneyta ásamt fulltrúum stofnanna á Hólum og sveitarfélagsins Skagafjarðar ásamt Samtökum sveitarfélaga á Norðurlandi vestra. Þessi hópur undir forystu Margrétar Hallgrímsdóttur frá forsætisráðuneytinu skilaði skýrslu til forsætisráðherra í október 2024. Í framhaldinu var skipaður framkvæmdahópur sem í sátu fulltrúar fjögurra ráðuneyta. Sá hópur skilaði minnisblaði til ríkisstjórnar Íslands í mars 2025. Starfshópurinn fundaði á Hólum og talaði við íbúa ásamt öðrum hagaðilum reglulega. Það er því erfitt að sitja undir þeirri fullyrðingu að ekki hafi verið unnið með íbúum og velunnurum Hólastaðar sem og starfsfólki. Það er líka erfitt að sitja undir því að tillögurnar virðist vera byggðar á þekkingarleysi og takmarkaðri framtíðarsýn þegar einn helsti sérfræðingur þjóðarinnar, Margrét Hallgrímsdóttir, sem er fornleifa- og safnafræðingur og var þjóðminjavörður Íslands 2003–2018 leiðir vinnuna. Margrét leiddi uppbyggingu og eflingu Þjóðminjasafns Íslands og lagði ríka áherslu á vernd, skráningu og miðlun menningararfs. Margrét situr m.a. í Þingvallanefnd og kemur víða við innan ríkisins í verndun minja og gamalla húsa.

4. „Skólinn vinnur nú að myndun háskólasamtæðu ásamt Háskóla Íslands. Þar hefur samráðsleysið sömuleiðis verið við völd, sem meðal annars hefur leitt af sér vinnu sem ekki hefur verið vandað nægilega til“ segir Sólrún.

Hér er enn ein rangfærslan. Það er búið að halda fjölda funda með starfsfólki, það hafa verið haldnar vinnustofur, það hafa verið sendir út upplýsingapóstar til starfsfólks nánast mánaðarlega, upplýsingasíða sem er öllum opin er á heimasíðu skólans og þar má koma með spurningar um háskólasamstæðuna. Háskólafundur fjallaði um háskólasamstæðuna og akkerishópur var að störfum í u.þ.b. tvö ár sem í sátu tveir fulltrúar allra deilda auk fulltrúa stoðsviðs. Þess utan hefur háskólasamstæðan, endurreisn Hóla og húsnæðismál Háskólans á Hólum verið á dagskrá vikulegra funda framkvæmdaráðs Háskólans á Hólum í rúmlega 3 ár og mánaðarlegra funda háskólaráðs. Fundargerðir eru aðgengilegar starfsfólki og öðrum. Háskólaráð og framkvæmdaráð Háskólans á Hólum hefur samþykkt umsagnir um frumvarp um háskólasamstæðu sem sent hefur verið í nafni skólans þar sem háskólasamstæðu er fagnað.

Að lokum má ekki gleyma því að töluvert af starfsfólki Háskólans á Hólum er búsett á Hólum og því er erfitt að fullyðra að íbúar fari varhluta af því sem er að gerast í háskólanum.

Örugglega hefði mátt gera betur en allir sem að málinu koma eru að gera sitt besta, það get ég staðfest.

En að gera ekkert er ekki lengur í boði!

Nú eru uppi áform um að efla Háskólann á Hólum í samstarfi við Háskóla Íslands og stjórnvöld. Háskólinn á Hólum er mjög sérhæfður háskóli sem krefst sérhæfðrar aðstöðu, hana þarf skólinn að búa við til að geta haldið úti því mikilvæga námi sem hann býður upp á.

Það er vilji minn að Hólastaður vaxi og dafni en ég vil líka sjá Háskólann á Hólum vaxa og dafna. Það kerfi sem við búum við í dag gerir ekki ráð fyrir því að háskóli standi undir uppbyggingu og rekstri á þjóðmenningarstað, það er fullreynt.

Við þurfum að aðlaga okkur að kerfinu, vinna með stjórnvöldum og vinna innan þess lagaramma sem háskólanum er settur. Staðarhald og rekstur þjóðmenningarstaða er í öðru kerfi og starfar undir öðrum lögum.

Verum sanngjörn og framsýn. Leyfum Háskólanum á Hólum og Hólastað að vaxa inn í framtíðina í því umhverfi sem stjórnvöld og samfélagið hefur skapað.

Það er ungt fólk þarna úti sem dreymir um að komast í nám í Háskólann á Hólum vegna þeirra einstöku þekkingar sem býr í starfsfólki skólans, skólahestunum og þeirrar einstöku aðstöðu sem skólinn býr yfir. Sú aðstaða á eftir að verða enn betri með tilkomu nýrra kennslu- og rannsóknaaðstöðu á Hólum sem og uppbyggingu á lagareldishúss á Sauðárkróki. Þetta fólk er framtíðin, það vill verða samkeppnishæft á vinnumarkaði og búa yfir einstakri þekkingu og færni.

Gerum okkar besta í að koma til móts við unga fólkið og framtíðina.

Það er svo margt gott að gerast í Háskólanum á Hólum og á Hólum og því ber að fagna. Ferðamáladeild og Fiskeldis- og fiskalíffræðideild munu bjóða uppá fimm nýjar námsbrautir í haust, það eru helmingi fleiri að útskrifast frá Hestafræðideild í ár samanborið við síðasta ár og Landsmót hestamanna verður á Hólum í sumar. Þar fyrir utan er búið að tryggja fjármagn í uppbyggingu lagareldishúss, áform eru um að kaupa Brúnastaði og í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir fjármagni í uppbyggingu kennslu og rannsóknahúss á Hólum. Samtal er í gangi milli sveitarfélagsins Skagafjarðar og stjórnvalda um þjónustu við íbúa á Hólum og stjórnvöld eru að skoða leiðir til endurreisnar Hólastaðar og stofnunar Hólastofu. Síðan hafa allir nemendur Háskólans á Hólum nú aðgang að sálfræðiþjónustu Háskóla Íslands, Ritveri HÍ og Landsbókasafni. Verum glöð og horfum á tækifærin - gleðilegt sumar.

Hólmfríður Sveinsdóttir
rektor Háskólans á Hólum