Kveðið er á um fullt vald Evrópusambandsins yfir vernd auðlinda sjávar í Lissabon-sáttmálanum, grundvallarlöggjöf þess (d-liður, 3. greinar TFEU). Enn fremur að einungis sambandið geti sett lög um þær. Ríki Evrópusambandsins geti það ekki nema með leyfi sambandsins eða til þess að framfylgja löggjöf þess. Eina leiðin til að komast undan yfirstjórn Evrópusambandsins innan þess er varanleg undanþága (opt-out) frá henni. Slíkar undanþágur hafa hins vegar ekki verið í boði fyrir umsóknarríki. Aðeins tímabundnar undanþágur og „sérlausnir“ sem breyta engu um að valdið fer til sambandsins.
Hafa má þetta í huga þegar harðir Evópusambandssinnar eins og Dagur B. Eggertsson, þingmaður Samfylkingarinnar, í pistli í Morgunblaðinu á dögunum halda því fram að við Íslendingar þyrftum ekki að hafa neinar áhyggjur af auðlindum þjóðarinnar kæmi til inngöngu í Evrópusambandið. Vald sambandsins er æðra valdi ríkja þess og löggjöf þeirra. Þar með talið stjórnarskrám þeirra samkvæmt úrskurði dómstóls þess. Þar á meðal valdið til þess að ákveða með hvaða hætti megi ráðstafa náttúruauðlindum og nýta þær óháð því hvert eignarhaldið annars kann að vera í þeim efnum.
Máli sínu til stuðnings vitnaði Dagur í orð Margrétar Einarsdóttur lagaprófessors í hlaðvarpi Evrópuhreyfingarinnar nýverið þar sem hún sagði að löggjöf Evrópusambandsins fjallaði ekkert um eignarhalda á auðlindum. Hvert og eitt ríki ætti sínar auðlindir. Hins vegar væri staðan flóknari þegar kæmi að sjávarauðlindinni. Það nefndi Dagur ekki. Málið snýst hins vegar ekki um eignarréttinn í þessum efnum heldur stjórnunarréttinn eins og Stefán Már Stefánsson, lagaprófessor og helzti sérfræðingur landsins í Evrópurétti, hefur bent á. Valdið til þess að setja reglur um nýtinguna.
„Við áttum aldrei möguleika“
Flóknari staða sjávarútvegs, eins og Margrét kaus að orða það, snýst einmitt fyrst og fremst um það að beinlínis er kveðið á um vald Evrópusambandsins yfir vernd auðlinda sjávar í Lissabon-sáttmálanum. Ekki aðeins sjávarútveginum sem slíkum heldur er beinlínis skírskotað til auðlindarinnar sjálfrar. Vissulega má segja að það þýði að málið sé aðeins „flóknara“ eins og Margrét kallaði það. Fyrir vikið hefur Evrópusambandið valdið til þess að ákveða til dæmis hvar megi veiða í sameiginlegri lögsögu sambandsins sem sú íslenzka myndi tilheyra innan þess, henær, hvernig og ekki sízt hverjir.
Við vitum hvað gerðist til dæmis fyrir jólin þegar tekin var ákvörðun í ráðherraráði Evrópusambandsins um aflaheimildir næsta árs í lögsögu þess. Til mikils niðurskurðar kom og vildu þá írsk stjórnvöld að virkjuð yrði sérlausn sem þau höfðu í sjávarútvegsmálum þess efnis að kæmi slík staða upp yrði írskum sjómönnum tryggð ákveðin lágmarkshlutdeild í útgefnum aflaheimildum á fiskimiðunum við Írland. Stærstu ríkin, Frakkland og Þýzkaland, ásamt tveimur minni meðreiðarsveinum kom í veg fyrir að sú yrði raunin. Írar með sínar fimm milljónir manna gátu ekki komið í veg fyrir það.
Hér um árið neyddust Írar að sama skapi til dæmid til þess að kyngja makrílsamning við Færeyjar þvert á hagsmuni þeirra. Írsk stjórnvöld börðust af hörku gegn samningnum en urðu undir. „Ríkisstjórn okkar og [Simon] Coveney sjávarútvegsráðherra börðust af hörku gegn þessu en þetta snýst allt um atkvæði á vettvangi Evrópusambandsins. […] Írland er aðeins lítill fiskur í þessari tjörn. Við áttum aldrei möguleika,“ sagði Martin Howley, formaður Samtaka sjómanna í Killybegs, stærsta útgerðarbæ Írlands, við írska dagblaðið Irish Examiner í kjölfar þess að samningurinn var undirritaður,
Hafa ekki lengur frelsið til þess
Vægi ríkja innan Evrópusambandsins fer enda fyrst og fremst eftir íbúafjölda þeirra. Kæmi til inngöngu Íslands í sambandið fengjum við Íslendingar sex þingmenn á þingi þess af vel yfir 700. Fært yfir á Alþingi þýddi það hálfan þingmann þar. Staðan yrði enn verri í ráðherraráðinu þar sem að fullu er miðað við íbúafjölda en ekki ákveðið lágmark. Þar yrði vægið um 0,08%, íbúafjöldi Íslands sem hlutfall af heildaríbúafjölda Evrópusambandsins, sem þýddi einungis 5% hlutdeild í einum alþingismanni. Þetta væri „sætið við borðið“ meðal annars þegar fjalað væri um bæði orku- og sjávarútvegsmál.
Við þetta bætist síðan að fimm ríki Evrópusambandsins eru landlukt og hafa því engra hagsmuna að gæta þegar sjávarútvegur er annars vegar. Austurríki, Lúxemborg, Tékkland, Slóvakía og Ungverjaland. Þegar sjávarútvegsmál eru til umfjöllunar í ráðherraráðinu mæta landbúnaðarráðherrar ríkjanna þangað. Flest eru ríkin margfalt fjölmennari en Ísland og með vægi innan sambandsins í samræmi við það. Lúxemborg er fámennast þeirra með um 645 þúsund íbúa en hin milljónaríki. Vægi okkar væri fyrir vikið einfaldlega sáralítið sem ekkert bæði í þeim málum okkar sem og flestum öðrum.
Hér er ekki um að ræða minnimáttarkennd fyrir hönd þjóðarinnar. Með þessum hætti gerast einfaldlega kaupin á eyrinni innan Evrópusambandsins. Svona eru reglurnar sem þar gilda og með inngöngu í sambandið færum við eins undir þær. Það þarf ekki að efast um að Írar hafi haft fullan hug á því að verja sérlausnina sína í sjávarútvegsmálum fyrir fjölmennustu ríkjunum en þeir einfaldlega gátu það ekki. Þeir hafa einfaldlega með verunni innan Evrópusambandsins bundið sig á klafa þeirra reglna sem þar gilda. Þeir ráða ekki ferðinni í þem efnum. Þeir hafa ekki lengur frelsið til þess. Brussel ræður.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur, alþjóðastjórnmálafræðingur og stúdent frá FNV
