Til hvers var landhelgin færð út? | Magnús Jónsson skrifar

Í skýrslu sem Hafrannsóknastofnun gaf út árið 1972, en nú virðist vera týnd og tröllum gefin, lagði stofnunin til „að fyrir Norður- og Austurlandi yrðu allar tog - og dragnótaveiðar innan 12 sjómílna mark­anna bannaðar og fyrir Suður- og Vesturlandi innan 6 sjómílna. Vegna skarkolaveiða mætti þó gera undantekningu.” Utan 12 sjómílna markanna lagði stofnunin til að hægt væri “að friða og opna á víxl eftir ástandi og magni smáfisks á svæðunum.”

Því er þetta rifjað upp að á undanförnum árum eða allt frá 2017 hafa stjórnvöld með vitund og ráðgjöf þessarar sömu stofnunar heimilað veiðar nánast allt árið með risavöxnum dragnótum á skipum allt að 300 brúttólestum að stærð alveg upp í fjörur víða um land. Skiptir þá engu hvort um er ræða þekkt hrygningar- og uppvaxtarsvæði helstu nytjafiska eins og þorsks, ýsu og skarkola eða svæði sem þekkt eru sem lífríki ýmissa annarra sjávartegunda. Er nú svo komið að skoðun fyrrnefndrar stofnunar virðist vera sú í dag, að engu máli skipti hvernig fiskur er veiddur né hvenær eða hvar. Þannig eru lína og handfæri lögð að jöfnu við botntroll og dragnót þegar veiðarfæri eru borin saman. Það er því heldur betur búið að snúa við “skoðanablaðinu” hjá þessari fyrrnefndu stofnun.

Misvísandi rannsóknir

Líklega má rekja ákvarðanir stjórnvalda um opnun nánast allra fjarða og flóa Norðanlands fyrir dragnótar­veiðum til þess að haustið 2008 voru rannsökuð á vegum Hafró „Áhrif dragnótaveiða á lífríki botns í innanverðum Skagafirði“, sjá https://www.stjornarradid.is/media/atvinnuvega­radu­neyti-media/media/skyrslur/dragnotaveidar_skagafirdi.pdf . Þá kom skip á vegum stofnun­arinnar með flatfiskadragnót og tók á firðinum fjögur tog á 5 dögum í október auk þess að taka þarna dálítið af kvikmyndum neðansjávar (sem flestar voru ónothæfar vegna gruggs). Þá voru tekin botnsýni með svokallaðari botngreip á 12 stöðum á tiltölulega litlu svæði á firðinum innan Fagraness. Í skýrslu sem stofnunin gerði síðan um þessa rannsókn ári síðar segir:

„ Niðurstöður þessarar rannsóknar leiddu í ljós að áhrif dragnótaveiða á lífríki í innanverðum Skagafirði séu lítil og að öllum líkindum skammvinn. Ástæðurnar eru létt veiðarfæri, sókn frekar lítil, svæðið tegundasnautt og ríkjandi tegundir flestar smáir tækifærissinnar sem eru aðlagaðir að röskun botns.”

Á árunum 2011-2014 voru gerðar nokkrar en nokkuð viðameiri rannsóknir á dragnótarveiðum úti fyrir Norðurlandi og Vestfjörðum (Biopol, Náttúrustofa Vestfjarða o.fl.). Eru það einkum fimm atriði sem þar koma fram:

1. Ljóst er að Skagafjörður og Húnaflói virðast vera mikilvægar uppvaxtarstöðvar fyrir ungviði, ekki síst þorsk og ýsu . Að svo stöddu er erfitt að draga sterkar ályktanir um áhrif dragnótaveiða á viðkomandi fisksamfélög.
2. Samkvæmt þessum niðurstöðum er ekki útilokað að dragnótaveiðar skýri hluta af breytileika í samfélögum fiska og botnlægra hryggleysingja.
3. Vitað er að ýsan er mjög viðkvæm fyrir hreisturskemmdum t.d. við möskvasmug. Spurning hversu mikið laskast og drepst af ungviði hennar við veiðar með dragnót.
4. Til að hægt sé að draga almennt miklar ályktanir af áhrifum dragnótaveiða á lífríki og fiskisgengd einstakra tegunda þarf langtímarannsókn á svæðum þar sem álagið er mikið.
5. Það veldur undrun hvað mönnum leyfist að gert sé inn á Húnaflóa og Skagafirði með dragnót á hrygningartímanum ár hvert.

Almennt má segja að það er álit þeirra sem hafa gert þær rannsóknir sem hér er vísað til að allt of litlar rannsóknir liggi fyrir til að hægt sé að draga álíka ályktanir og Hafró gerði vegna Skaga­fjarðar árið 2008. Þá eru dragnætur í dag allt önnur veiðarfæri en notuð voru fyrir nokkrum áratugum og alls ekki léttar! Ekki síst eru það hin “handleggssveru” tóg sem nú eru notuð sem talin eru gera mikinn usla á botni sjávarins. Reyndir togaraskipsstjórar fullyrða að þessar dragnætur séu öflugri og áhrifaríkari veiðarfæri en venjuleg botntroll voru fyrir aldarfjórðungi eða svo. Það þýðir að þessar veiðar upp í árósa á fjörðum og flóum Norðanlands nú jafngilda því að engar svæðatak­markanir hefðu verið á veiðum togara á síðustu öld! Það má því spyrja sömu spurningar og Guðmundur Kjærnsted fv. skipherra spurði nokkru áður en hann lést. “Til hvers var landhelgin færð út.!!

Attenborough og botndregin veiðarfæri

Í fyrra var sýnd kvikmynd eftir Sir David Attenborough sem hét OCEAN og vakti hún mikla athygli og umtal. Það kvað við allt annan tón en þann sem heyrist frá Hafrannsóknastofnun. Gekk höfundur mynd­ar­innar svo langt að segja að meðferð okkar jarðarbúa á hafsbotninum með botndregnum veiðar­færum væri jafnvel stærra vandamál en hlýnun jarðar. Og á sama tíma og íslensk stjórnvöld hafa samkvæmt ráðum Hafró opnað nánast alla firði og flóa upp í árósa fyrir togveiðum eru aðrar þjóðir að takmarka slíkar veiðar á landgrunnum sínum. Raunar er það orðin alþjóðleg stefna að a.m.k. 30% af hafsvæðum á landgrunnum eigi að friðast fyrir botndregnm veiðarfærum og það fyrir 2030. Við liggjum nú í kringum 2%.

Lax- og silungsveiðar með dragnót

Smábátasjómenn með handfæri hafa í sumar lent í því inn í botni Skagafjarðar að þurfa að flýja þegar dragnótarbátur hefur kastað nótinni í kringum þá. Þá hafa menn séð beindálka úr laxi og sjóbirtingi rekna á söndunum við Hérðasvötn sem bendir eindregið til að það sé verið að veiða slíka fiska í dragnót og flaka þá um borð. Á meðfylgjandi myndum má sjá ferla dragnótarbáta á Skagafirði og Miðfirði nú í ágúst (hver hringur táknar eitt tog). Hafa menn verið að mæla fjarlægð frá landi þegar nótinni er kastað og hefur hún verið niður í 500 m eða mun nær en leyfilegt er að veiða með stöng við vesturós Héraðsvatna. Loks hafa sjómenn verið að fá þorsk á handfæri sem er fullur af kúfiski sem bendir til þess að skel slíks fiskjar sé mulin með drag­nótum eða ofursveru (60-70mm) dráttartógi þeirra á grunnsævi á firðinum. Það er því ekki nema von að spurt sé: Til hvers var landhelgin færð út??

Magnús Jónsson
formaður Drangeyjar- smábátafélags Skagafjarðar