Fjallað er um það í grein Eiríks Bergmanns Einarssonar, prófessors í stjórnmálafræði við Háskólann á Bifröst, í ritinu Crisis in Context: An Interdisciplinary Analysis of Crisis Management, Perceptions, and Organizational Responses in Iceland, sem nýkomin er út, að ríkisstjórn Verkamannaflokksins í Bretlandi hafi tekið meðvitaða og strategíska ákvörðun um að fella íslenzka bankakerfið haustið 2008 þegar stóru viðskiptabankarnir þrír féllu með tilheyrandi efnahagserfiðleikum fyrir þjóðina. Þá er komið inn á þá staðreynd að brezk stjórnvöld nutu stuðnings Evrópusambandsins í Icesave-deilunni.
Deilan um Icesave snerist um tilraun stjórnvalda í Hollandi og Bretlandi til þess að koma ábyrgð á skuldbindingum Landsbanka Íslands vegna innistæðna í Icesave-netbanka hans í löndunum tveimur, eftir að íslenzku bankanir höfðu fallið, á herðar íslenzkra skattgreiðenda þvert á regluverk Evrópusambandsins um innistæðutryggingar sem gilti hér á landi vegna EES-samningsins eins og farið er yfir í greininni. Kröfuðst brezkir og hollenzkir ráðamenn þess með stuðningi sambandsins að málið yrði leyst pólitískt og að það færi þar með ekki fyrir dómstóla eins og íslenzk stjórnvöld höfðu viljað.
Þurftu að fá samþykki Íslands
Tveimur samningum um málið á milli þáverandi ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og Vinstri grænna, þar sem öll ábyrgðin á málinu og áhættan vegna þess var færð á herðar Íslands, var hafnað af íslenzkum kjósendum eftir að Ólafur Ragnar Grímsson, þáverandi forseti lýðveldisins, vísaði lögunum um þá í þjóðaratkvæði. Varð það að lokum úr að Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) höfðaði mál gegn Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum fyrir ætlað brot gegn EES-samningnum og ákvað Evrópusambandið að taka þátt í málinu með ESA gegn Íslandi fyrir dómstólnum. Fór svo að lokum að hann úrskurðaði Íslandi í vil.
Hefði lagaskylda verið fyrir hendi á Íslandi að axla umrædda ábyrgð hefði ekki þurft að reyna að knýja fram samþykki íslenzkra stjórnvalda fyrir því. „Þrátt fyrir efnahagslega eyðileggingu Íslands fengu Bretland og Holland óhaggandi stuðning frá hinu breiðara Evrópusamfélagi [Evrópusambandið og Noregur]. Með stuðningi frá Evrópusambandinu og Alþjóðagjaldeyrissjóðnum tókst þeim að þrýsta á Ísland að taka á sig ábyrgð sem íslenzka ríkisstjórnin viðurkenndi aldrei að henni bæri lagaleg skylda til þess að axla,“ segir í greininni. Ísland hefði verið gert að blóraböggli og ætlað að vera víti til varnaðar.
Vörðumst í krafti fullveldisins
Hins vegar heldur Eiríkur því fram í greininni að Ísland hafi staðið verr að vígi í Icesave-deilunni en ella vegna veru landsins utan Evrópusambandsins. Sú staða hefði auðveldað brezkum og hollenzkum stjórnvöldum að virkja sambandið gegn Íslandi eins og hann orðar það. Fyrir vikið hafi íslenzkir ráðamenn að lokum gefið eftir í málinu vegna utanaðkomandi þrýstings til þess að tryggja að aðstoð fengist frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Það hafi síðan verið í gegnum evrópskar stofnanir, einkum EFTA-dómstólinn, sem þrýstingnum á Íslandi hafi loks verið létt. Við þá söguskoðun er margt að athuga.
Fyrir það fyrsta er ljóst að hefði Ísland verið innan Evrópusambandsins hefði íslenzkum stjórnvöldum verið gert að bjarga bönkunum með fjármunum skattgreiðenda líkt og raunin varð bæði á Írlandi og Grikklandi sem eru sem kunnugt er innan sambandsins. Grikkjum var gert meðal annars að selja fjölmargar ríkiseignir á brunaútsölu til þess fyrst og fremst að tryggja hagsmuni þýzkra og franskra banka sem höfðu lánað grískum bönkum mikla fjármuni. Icesave-deilan hefði ekki orðið til í þeim skilningi að við hefðum ekki getað haldið uppi þeim vörnum sem við gátum í krafti fullveldisins.
Málið hefði tapast innan ESB
Hvað EFTA-dómstólinn varðar var þágildandi löggjöf Evrópusambandsins um innistæðutryggingar alveg skýr. Ríkisábyrgð á skuldbindingum innistæðutryggingasjóða var bönnuð. Sem er ástæða þess að brezk og hollenzk stjórnvöld, með dyggum stuðningi sambandsins, vildu ekki að málið færi fyrir dómstóla. Carl Baudenbacher, þáverandi forseti EFTA-dómstólsins, segir frá því í endurminningum sínum Judicial Independence: Memoirs of a European Judge að málið hefði farið á annan veg ef dómstóll Evrópusambandsins hefði dæmt í því, sem sagt tapast, og vísar þar í ummæli fulltrúa sambandsins.
Hefði Ísland verið innan Evrópusambandsins hefði málið komið til kasta dómstóls þess, hefði það á annað borð náð þangað, sem þekktur er fyrir það að vera pólitískur dómstóll sem iðulega dæmir samrunaþróun sambandsins í vil. Hefði legið fyrir dómafordæmi frá honum í hliðstæðu máli hefði EFTA-dómstóllinn orðið í samræmi við EES-samninginn að taka tillit til þess. Hins vegar vildi svo vel til að sú var ekki raunin og EFTA-dómstóllinn hafði því frjálsari hendur í þeim efnum en ella og gat fyrir vikið einfaldlega dæmt á grundvelli laganna en ekki pólitískra hagsmuna Evrópusambandsins.
Hefur ekki reynzt vinur í raun
Með öðrum orðum studdi Evrópusambandið brezk og hollenzk stjórnvöld í Icesave-deilunni jafnvel þó að fyrir lægi að þau væru ekki í rétti samkvæmt regluverki sambandsins sjálfs og að málið hefði gríðarlega alvarlegar efnahagslegar afleiðingar í för með sér fyrir íslenzku þjóðina en eins og fram kemur í grein Eiríks var það beinlínis markmið ríkisstjórnar brezka Verkamannaflokksins að fella íslenzka bankakerfið. Þetta studdi Evrópusambandið, beitti sér gegn því að málið færi fyrir dómstóla og stefndi sér síðan inn í málið gegn Íslandi þegar sú varð að lokum engu að síður raunin.
Mikilvægt er að halda þessu til haga í ljósi þeirrar röngu söguskoðunar sem ófáir Evrópusambandssinnar hafa viljað halda á lofti vegna stöðu heimsmálanna og fyrirhugaðs þjóðaratkvæðis um Evrópumálin. Langur vegur er frá því að Evrópusambandið hafi í gegnum tíðina reynzt okkur Íslendingum vinur í raun eða yfir höfuð. Þvert á móti hefur það ítrekað hótað okkur refsiaðgerðum á liðnum árum. Meðal annars vegna fiskveiða í okkar eigin lögsögu. Refsitollar sambandsins á íslenzkt kísiljárn síðasta haust, þvert á EES-samninginn, voru aðeins nýjasta dæmið um það. Og ólíklega það síðasta.
Hjörtur J. Guðmundsson
er sagnfræðingur, alþjóðastjórnmálafræðingur og stúdent frá FNV.
