120 ár frá fæðingu Guðmundar á Egilsá | Ólafur Hallgrímsson skrifar

Guðmundur á Egilsá. MYND AF NETINU

Hinn 9. desember 2025 voru liðin 120 ár frá fæðingu Guðmundar L. Friðfinnssonar, skáldbónda á Egilsá. Hann var fæddur á Egilsá 9. desember 1905, og voru foreldrar hans Friðfinnur Jóhannsson og Kristín Guðmundsdóttir. Guðmundur var búsettur á Egilsá alla ævi og stundaði þar búskap samhliða ritstörfum, sem hann sinnti jafnan í hjáverkum.

Konan hans var Anna Sigurbjörg Gunnarsdóttir frá Kefla-vík í Hegranesi (d.1982) og eignuðust þau þrjár dætur, Kristínu, Sigurlaugu og Sigur-björgu. Um langt árabil ráku þau hjónin stórt sumardvalarheimili fyrir börn á Egilsá auk búskapar. Byggði Guðmundur stóra viðbyggingu við íbúðarhúsið yfir starfsemi heimilisins, enda dvöldu þar um áttatíu börn, er flest var. Er hefðbundnum búskap lauk um 1982, sneri Guðmundur sér alfarið að skógrækt og gerðist stórvirkur skógarbóndi á jörð sinni og einn af brautryðjendum í þeirri búgrein hér í Skagafirði.

Ritstörf hóf Guðmundur á fimmtugsaldri.

Fyrstu bækur hans komu út 1950, tvær unglingabækur, Bjössi á Tréstöðum og Jónsi karlinn í Koti og telpurnar tvær, og hlutu strax góðar viðtökur. Árið 1954 kom út skáldsagan Máttur lífs og moldar og síðan skáldsögurnar Leikur blær í laufi (1957) og Hinumegin við heiminn (1958), en sú bók var endurútgefin 1999.

Árið 1961 kom ævisagan Saga bóndans á Hrauni, en því næst smásagnasafnið Baksvipur mannsins (1962) og Undir ljós-kerinu, sagnaþættir (1967) og skáldsagan Örlagaglíma (1970).

Árið 1977 kom út ljóðabókin Málað á gler og í kjölfar hennar fylgdi skáldsagan Blóð (1978). Bækurnar Örlög og ævintýri I-II komu út á árunum 1984-85 og hið sama ár, (1985), leikritið Sumarjól, en ári síðar unglinga og fjölskyldusagan Mislitt mannlíf.

Árið 1991 kom frá hendi Guðmundar bókin Þjóðlíf og þjóðhættir, stórvirki mikið, er fjallar um horfna þjóðlífshætti og mannlíf eins og það gerðist á bernskuheimili höfundar og öðrum skagfirskum sveitaheimilum í byrjun 20. aldar. Fyrir bók þessa hlaut Guðmundur ýmsar viðurkenning-ar, m.a. Davíðspennan, verðlaun Fél. ísl. rithöfunda (1992). Síðasta bók Guðmundar kom út 2012, smásagnasafnið Snæblóm, sem hann átti full-búið í handriti, er hann lést. Var það 17. bókin frá hans hendi.

Guðmundur skrifaði nokkur leikrit, m.a. fyrir börn og unglinga, og voru tvö þeirra flutt sem framhaldsleikrit í útvarpi og einn þáttur í sjónvarpi.

21. febrúar 2001 var leikrit Guðmundar, Berfætlingar, sviðsett hjá Leikfélagi Akureyrar í tilefni af 95 ára afmæli hans og 50 ára rithöfundar-afmæli, og hlaut það góðar viðtökur áhorfenda. Ýmsar smásögur og ljóð Guðmundar birtust í blöðum og tímaritum og nokkrar sögur las hann upp í útvarpi.

Svo sem sjá má af þessu spannar rithöfundarferill Guðmundar yfir ærið vítt svið, hann fékkst raunar við allar höfuðgreinar ritlistarinnar. Sjálfur sagði hann, að sér hefði fundist skemmtilegast að skrifa leikrit. Góðrar aðstoðar við ritstörfin naut Guðmundur frá hendi konu sinnar, Önnu, sem hreinskrifaði handrit hans, þar til hann eignaðist ritvél, en hún skrifaði einkar fagra rithönd.

Bækur Guðmundar náðu fljótt almennum vinsældum og voru mikið lesnar, ekki síst meðal sveitafólks. Þær þóttu skemmtilegar aflestrar, stíllinn oft léttur og ærslafenginn á yfirborðinu en undirtónn oftast alvarlegur.

Söguefni sækir Guðmundur að stórum hluta til sveitalífsins, þess lífs, sem hann þekkir af eigin raun, og um það skrifar hann. Þar endurspeglast margslungin, mannleg örlög og víða þjóðfélagsumrót þess tíma, tog-streitan milli þess að yfirgefa sveitina, fara burt, eða vera kyrr, en víða má líka greina heimspekilegt ívaf um lífið og tilveruna. Hann er næmur á fjölbreytileika mannlífsins.

Manneskjan, náttúran, umhverfið, manneskjan í leit að lífshamingju, en stundum að villast, í leit að sjálfri sér og í glímunni við örlög sín. Allt spilar þetta saman með margvíslegu móti í verkum Guðmundar. Verk hans eru mótuð af uppruna hans, umhverfi og lífsskoðun. Þau eru hluti af hinum þjóðlega menningararfi okkar, bændamenningarinnar eins og hún gerist best.

Guðmundi hlotnuðust ýmsar viðurkenningar fyrir störf sín bæði sem skógræktarbóndi og rithöfundur. Skáldalaun hlaut hann á 6. áratugunum. MENOR – Menningarsamtök Norðlendinga, gerðu ítrekaðar tilraunir í kringum þúsaldarmótin að fá Guðmund tekinn inn í heiðurslaunaflokk listamanna, sem Alþingi útnefnir árlega á fjárlögum, en án árangurs.

Guðmundur á Egilsá var eftirminnilegur persónuleiki, í senn sveitabóndi og heimsborgari. Sjónarsviðið víðfemt og áhugamálin margvísleg, lét sér fátt óviðkomandi, sem til heilla hofði í mannlífinu, mannvinur, fastur fyrir og ýtinn í sínum málum, en fór gjarnan ótroðnar slóðir. Hann var einkar góður heim að sækja, hafði mikla ánægju af að taka á móti gestum og ræða við þá um allt milli himins og jarðar, ekki síst andlegu málin, sem voru honum hugleikin.

Hann var einlægur trúmaður og sótti jafnan sóknarkirkju sína á Silfrastöðum, þá messað var, og hafði þar fast sæti, var safnaðarfulltrúi sóknarinnar um skeið, frjálslyndur í skoðunum, en hafði gaman af að ræða trúmál við hvern sem var á bróðurlegum nótum. Hann leit á jarðlífið sem eins konar skóla, þar sem við ættum að leitast við að vaxa að visku og vexti, og eftir því lifði hann. Eftir lát konu sinnar bjó Guðmundur einn í sínu húsi, en hafði þó öðru hvoru fólk í stóra húsinu.

Hann var einstaklega heilsugóður, síungur í anda, enginn varð var við, að hann væri tekinn að eldast. Barnið innra með sér varðveitti hann alla ævi. Og sjálfur sagðist hann alltaf vera jafn hugfanginn af vorinu. „Ellin fer kurteislega að mér,“ sagði hann í blaðaviðtali. Ók bíl sínum sjálfur til Reykjavíkur allt fram yfir nírætt, og 97 ára að aldri tókst hann á hendur langt ferðalag til L.A. í Kaliforníu að heimsækja dóttur sína, Sigurlaugu sem þar er búsett.

Atvikin höguðu því þannig, að ég aðstoðaði Guðmund dálítið við gróðursetningu nokkur sumur á níunda áratugnum, hafði unnið við það í Hallormsstaðaskógi. Við unnum saman að þessu verkefni, hann fullan vinnudag kominn háttá tíræðisaldur. Okkur varð vel til vina.

Guðmundur fékk snemma áhuga á hvers kyns ræktun, fyrstu plönturnar gróðusettu þau hjón í garðinum á Egilsá skömmu fyrir 1940. Þar munu nú vera einhver hæstu tré í Skagafirði. Að skógræktinni vann hann með oddi og egg, síðustu árin í samstarfi við Norðurlands-skóga, var kappsamur og vildi láta hlutina ganga. Nú eru lerkiplönturnar, sem við gróð-ursettum, orðin hávaxin tré og skógarsvæðið á Egilsá þekur nú tugi hektara, tákn um stórhug og atorku hugsjónamannsins, sem átti sér þann draum að bæta landið sitt og skila því betra í hendur afkomendanna.

Guðmundur lést á sjúkrahúsinu á Sauðárkróki 4. desember 2004 og skorti þá aðeins fimm daga í 99 ára aldur. Útför hans fór fram frá Silfrastaðakirkju 17. desember og jarðsett í heimagrafreit í garðinum á Egilsá. Þar hvíla þau hjónin undir laufkrónum trjánna, sem þau gróðursettu. Í dag er enginn á Egilsá og hljótt á staðnum.

Við heimreiðina lét Guðmundur setja stórt skilti, sem blasir við vegfarendum. Þar standa þessi orð:

„Faðir og vinur alls sem er, annastu þennan græna reit.“ J.H.

„Gef okkur visku til að umgangast landið með virðingu og gát, græða sár þess, hlífa gróðri þess og lífi, auka fegurð þess og arðsemi og njóta þess og nytja það á heilbrigðan hátt.“ G.L.F.

Verðugt minnismerki um skáldið og athafnamanninn á Egilsá.

Ólafur Hallgrímsson
Mælifelli

- - - - -
Beðist er velvirðingar á því að á forsíðu Feykis var sagt að 100 ár væru liðin frá fæðingu Guðmundar en hann fæddist árið 1905 og greinin skrifuð í tilefni af því að í desember sl. voru 120 ár frá fæðingu hans. /óab