Háskólinn á Hólum – Öflugur sérhæfður háskóli á landsbyggðinni | Hólmfríður Sveinsdóttir skrifar

Hólmfríður Sveinsdóttir rektor Háskólans á Hólum. MYND: GG

Á síðastliðnum þremur árum hafa Háskóli Íslands og Háskólinn á Hólum unnið að því að stofna Háskólasamstæðu með það að markmiði að bæta samkeppnishæfni háskólanna ásamt því að auka gæði náms, rannsókna, stoðþjónustu og auka tengsl við atvinnulíf og samfélag um land allt. Sértæk markmið með stofnun Háskólasamstæðunnar eru að styrkja Háskóla Íslands sem leiðandi háskóla í íslensku samfélagi og Háskólann á Hólum sem sérhæfðan háskóla á landsbyggðinni. Jafnframt verður áhersla lögð á að samstæðan verði eftirsóknarverð fyrir fleiri háskóla og rannsóknastofnanir.

Háskólinn á Hólum er með mikla sérstöðu í íslensku háskólasamfélagi þar sem skólinn heldur úti fræðastarfi á þremur sviðum sem ekki eru í boði við aðra háskóla. Þessi fræðasvið eru íslenski hesturinn, ferðaþjónusta í dreifbýli og viðburðarstjórnun sem og fiskeldis- og fiskalíffræði. Öll fræðasviðin byggja undir mikilvægar atvinnugreinar á Íslandi sem eru ferðaþjónusta, lagareldi og atvinnustarfsemi í kringum íslenska hestinn. Það er því mikill hagur fyrir íslenskt samfélag að Háskólinn á Hólum fái svigrúm til að vaxa og dafna.

Jón Bjarnason, fyrrverandi skólastjóri Bændaskólans á Hólum gerir breytingar sem framundan eru við Háskólann á Hólum að umtalsefni í aðsendri grein í Morgunblaðið þann 29. janúar og í Feyki þann 5. febrúar. Jón fer ekki með rétt mál þegar hann fjallar um frumvarp sem nú er í meðferð þingsins sem heimila á háskólum að mynda háskólasamstæðu og þá þýðingu fyrir Háskólann á Hólum verði frumvarpið að lögum. Mig langar í þessari grein til að leiðrétta rangfærslur Jóns og að varpa ljósi á þau tækifæri sem felast í því fyrir Háskólann á Hólum að verða hluti af háskólasamstæðu. Hins vegar finnst mér ánægjulegt í grein Jóns að finna þá miklu umhyggju sem hann ber fyrir Hólastað. Ég hef saknað þess að í allri umræðu um Háskólann á Hólum hefur lítil áhersla verið á Hólastað og þeirra tækifæra sem staðurinn býður upp á til framtíðar.

Til að viðhalda þjóðarmenningargersemum eins og Hólastað þarf fjármagn. Til að fá fjármagn þarf vilja og skilning stjórnvalda. Það hefur hvorki verið skilningur né vilji stjórnvalda að Háskólinn á Hólum viðhaldi Hólastað. Fjármagn til Háskólans á Hólum fæst í gegnum svo kallað fjármagnslíkan háskóla þar sem fjármagn til háskóla er reiknað samkvæmt kennslu, rannsóknavirkni og samfélagslegu hlutverki háskóla. Staðarhald á Hólastað telur ekki til þessara þátta. Almennt séð er Háskólinn á Hólum, rétt eins og aðrir íslenski háskólar undirfjármagnaður og því hefur ekki verið geta til að setja fjármagn í staðarhald. Þess utan hafa húsnæðismál háskólans verið óviðundandi vegna skorts á nútíma kennslu- og rannsóknahúsnæði og fjölda fasteigna á vegum skólans sem ekki nýtast til skólahalds.

Á meðan ekki er gert ráð fyrir að fjármagna íbúaþjónustu á Hólum og staðarhald á Hólastað í gegnum fjármögnunarlíkan háskólanna er ósanngjarnt að mínu mati að benda á skólann og segja að hann eigi að standa undir staðarhaldi og íbúaþjónustu. Því hef ég lagt til að tekið verði utan um íbúaþjónustu og staðarhald á Hólum af þeim aðilum sem ber skylda til þess og hafa fjármögnunarmöguleika til þess að sinna því. Það er því mín trú að til þess að efla Háskólann á Hólum verði háskólinn að hafa það svigrúm sem hann þarf til að sinna sínu hlutverki sem háskóli.

Jón Bjarnason spyr hvort selja eigi Hólastað, ég hef aldrei heyrt eða skynjað þann vilja hjá stjórnvöldum að selja Hólastað. Þau áform sem stjórnvöld eru með samkvæmt minnisblaði sem ríkistjórn Íslands fjallaði um á fundi sínum 7. mars 2025 er að stofnuð verði Hólastofa sem hefur það hlutverk að annast staðarhald og verndun minja og náttúru staðarins. Einnig eru áform um að koma íbúaþjónustu í sjálfbæran farveg. Þær fasteignir á Hólastað sem ekki nýtast skólastarfsemi verður fundið annað hlutverk, hvort sem það verður undir hatti Hólastofu, ferðaþjónustu eða annað.

Varðandi það að Háskólinn á Hólum verði færður sem deild undir Háskóla Íslands samkvæmt fyrrnefndu frumvarpi er beinlínis rangt hjá Jóni Bjarnasyni í greininni. Í frumvarpinu er talað um að Háskólinn á Hólum verði aðildarháskóli innan Háskóla Íslands sem verður samstæðuháskóli. Jón segir einnig í grein sinni að með stofnun Háskólasamstæðu muni starfsemi Háskólans á Hólum að stóru leyti fara frá Hólastað á Sauðárkrók eða til Reykjavíkur. Hestafræðideild Háskólans á Hólum mun verða áfram á Hólum. Hún mun færast alfarið niður á hesthúsasvæðið þar sem byggt verður rannsókna- og kennsluhúsnæði ásamt aðstöðu fyrir starfsfólk og nemendur háskólans sem eru á Hólum. Á Sauðárkróki verður byggt sérhæft kennslu- og rannsóknarhúsnæði fyrir fiskeldis- og fiskalíffræði ásamt aðstöðu fyrir ferðamálafræði. Ný aðstaða mun bæta verulega aðbúnað nemenda og starfsfólks fyrir nám, kennslu og rannsóknir Háskólans á Hólum. Háskólinn er því að eflast í Skagafirði og á landsbyggðinni allri því Háskólinn á Hólum mun verða með starfsemi á 13 öðrum stöðum á Íslandi eftir myndun Háskólasamstæðu þegar Stofnun Rannsóknasetra Háskóla Íslands færast til Háskólans á Hólum. Staða forstöðumanns rannsóknasetranna mun verða í Skagafirði en setrin eru staðsett vítt og breytt um landið. Tilfærsla rannsóknasetranna til Háskólans á Hólum er liður í því að efla Háskólann á Hólum sem sérhæfðan háskóla á landsbyggðinni.

Í fyrrgreindu frumvarpi er kveðið á um að setja á laggirnar svo kallað samstarfsráð þar sem í sitja jafnmargir fulltrúar frá Háskóla Íslands og Háskólanum á Hólum. Samstarfsráðið mun fjalla um öll mál er viðkoma ákvörðunum um framtíð Háskólans á Hólum og á ráðið að tryggja starfsemi Háskólans á Hólum innan Háskóla Íslands.

Ég kýs að segja að Háskóli Íslands sé að koma í Skagafjörð frekar en að segja að Háskólinn á Hólum sé að fara. Með uppbyggingu á sérhæfðu húsnæði á Hólum og á Sauðárkróki opnast á aukna möguleika til samstarfs við aðra háskóla, önnur skólastig og fyrirtæki vegna þeirrar miklu sérhæfingar sem fræðasvið Háskólans á Hólum búa yfir til viðbótar við þá breidd fræðasviða og stoðþjónustu innan Háskóla Íslands sem opnast Háskólanum á Hólum með stofnun háskólasamstæðunnar.

Í Skagafirði er ein blómlegasta matvælaframleiðsla sem fyrirfinnst á Íslandi. Það er gríðarlega mikil þekking í samfélaginu á því hvernig á að framleiða, flytja, geyma og markaðssetja matvæli. Það er líka mikil þekking hjá öllum þjónustufyrirtækjum á því hvernig á að þjónusta matvælaframleiðslu. Þá eru innviðir einnig til staðar sem til þarf til að framleiða mat og til viðbótar stendur til að leggja sjólögn sem flytur sjó á land þannig að hægt verði að búa til mat í sjó á landi hér í Skagafirði. Það eru því mikil tækifæri framundan með myndun háskólasamstæðu Háskóla Íslands og Háskólans á Hólum. Það munu myndast einstakar aðstæður í Skagafirði til að búa til sterkt nýsköpunarumhverfi til að stunda öfluga nýsköpun á sviði matvælaframleiðslu og tryggja þannig aukna verðmætasköpun en ekki síst fæðuöryggi fyrir Ísland. Það sama má segja um ferðaþjónustu og íslenska hestinn þegar kemur að verðmætasköpun. Það er sameiginlegt verkefni okkar að grípa tækifærin og nýta þau í að búa til öflugt samfélag til framtíðar.

Hólmfríður Sveinsdóttir,
rektor Háskólans á Hólum