Verður Hólastaður seldur? | Jón Bjarnason skrifar

Jón Bjarnason. MYND AF NETINU

Þau tíðindi eru í vændum að Hólaskóli á Hólum í Hjaltadal verði sviptur sjálfstæði sínu og færður sem deild undir Háskóla Íslands. Samhliða mun starfsemi skólans að stóru leyti fara frá Hóla-stað á Sauðárkrók eða til Reykjavíkur. Þá er ráðgert að hin sögufrægu skólahús – teiknuð af þeim Guðjóni Samúelssyni og Rögnvaldi Ólafssyni - er hafa hýst starfsemi skólans í meir en heila öld - verði framseld til einkaaðila.

Þetta er efni frumvarps sem nú liggur fyrir Alþingi og fer undarlega hljótt og gefur velunnurum Hóla lítið tóm til þess að bregðast við.

Menntasetur um aldir

Bændaskólinn á Hólum var stofnaður 1882. Skólahald á Hólum á sér mun lengri sögu, allt til þess að fyrsti biskup Jón Ögmundsson stofnaði þar latínuskóla laust eftir 1100.

Í gegnum aldirnar hafa margir helstu andans menn þjóðarinnar lært og starfað á Hólum. Dómkirkjan, Turninn og Staðarhúsin draga fram hina miklu helgi og sögu Hóla í Hjaltadal.

„Drag skó af fótum þér"

Sumarið 1981 var ég skipaður skólastjóri á Hólum. Skólahald hafði legið niðri um nokkurt skeið. Öllu starfsfólki hafði verið sagt upp, staðarhúsin í algjörri vanhirðu.

Ég minnisttveggja manna sem sóttu mig heim þetta örlagaríka sumar. Sá fyrri var Gunnar Eyjólfsson stórleikari og lífskúnstner. Gunnar hafði leikið Jón Arason í hinu mikla leikriti Mattíasar Jochumssonar á Þjóðhátíð Skagfirðinga á Hólastað 1974. Skrýddur hinni fornu kápu Jóns Arasonar biskups var hann leiddur á höggstokkinn í augsýn mörg þúsund áhorfenda sem setti dauða hljóða. Þegar öxin féll hrundi gríðarstórt bjarg úr Hólabyrðu með miklum gný svo undirtók í Dalnum sem Guð skapaði í sólarhita hátíðarinnar og um leið dró ský fyrir sólu. „Drag skó þína af fótum þér, því að sá staður, er þú stendur á, er heilög jörð,” sagði Gunnar er ég bauð hann velkominn heim að Hólum. Svo einfalt var það.

Ég minnist heimsóknar herra Sigurbjörns Einarssonar biskups. Við sátum tveir á Bæjarhólnum. Sigurbjörn hlýr en þungur á brún. „Jón,“ segir hann „Hólar í Hjaltadal er einn helgasti staður þjóðarinnar sem nær inn að hennar dýpstu hjartarótum. Mig tekur sárt að sjá þennan stað svo dapran. Mér finnst nærri aðég þurfa að líta undan þegar ég kemhingað heim. Ég treysti því að sú staða breytist skjótt í þínum höndum.“

Átakið á Hólum

Mig setti hljóðan. Ég sem hvorki var Skagfirðingur né Norðlendingur – Strandamaður af Snæfellsnesi – ný-tekinn við sem skólastjóri og staðarhaldari á Hólum. En ég fann strax að frá fyrsta degi hafði ég sterkt, öflugt og fórnfúst bakland og varð strax Skagfirðingur. Hólaskóli reis á ný undir þremur áherslum; hrossarækt og reiðmennsku, ferðaþjónustu og fiskeldi.

Aftur var gestkvæmt Heima á Hólum.

Allar þessaráherslur hafa gengið vel í starfi skólans. Borist hefur nægur fjöldi umsókna – eftir því sem ég kemst næst.Biskupssetur var endurreistá Hólum með góðu starfi. Það virðist því engin nauð-ung sem rekur áfram þær breytingar sem hafa verið boðaðar.

Sál skólans og Hólastaðar

Frá stofnun Bændaskólans á Hólum 1882 hefur Hólastaður – saga hans og helgi – verið sál skólans. Í minni 20 ára skólastjóratíð fór ég með öll staðarforráð og jarðarábúð líkt og fyrri skólastjórar höfðu gert. Þannig finnst mér Hólar í Hjaltadal eiga að vera setnir.

Sjálfur Hólastaður og skólinn hafa hins vegar verið aðskilin fyrir nokkru. Skólinn var fluttur frá Landbúnaðar-ráðuneyti til Menntamálaráðu-neytis og sjálf jörðin, Hólar, svipt lögbýlisrétti sínum. Forræði og ábyrgð á Hólastað er skilin eftir munaðarlaus.

Skólanum var meinað að reka kaffistofu eða gestamóttöku. Vígslubiskup hefur reynt að gera sitt við Dóm-kirkjuna. Óljóst er hver fer með staðarforráð og ábyrgð en skólahús og umhirða öll hefur drabbast niður á undanförnum árum. Sú staðreynd er öllum augsýnileg er ganga um staðinn.

Síðastliðið sumar á Hólum var ég sjálfur sleginn sömu tilfinningu að sjá vanhirtan Hólastað eins og Sigurbjörn Einarsson biskup fyrir 45 árum og lýst var hér að framan.

Hver verður framtíð Hóla í Hjaltadal?

Ég óttast að sú gjörð að færa Hólaskóla undir Háskóla Íslands og aukin heldur að flytja starfsemi skólans af staðnum muni fela í sér endalok hans. En ég átta mig einnig á því að tímarnir breytast og mennirnir með.

Það er ekki mitt að tjá um þær faglegu forsendur sem liggja hér að baki sem ég dreg þó stórlega í efa. Hins vegar er það mun stærra mál að orðstír og eignir Hóla á staðnum séu seldar á uppboði til einkaaðila líkt og um þrotabú sé að ræða og þjóðin glati hinum forna og helga höfuðstað.

Ríkið – þjóðin ber ábyrg á Hólastað

Þó að ýmsum finnist hringla tómlega í ríkiskassanum og mörg verkefni brýn þá getur ríkissjóður varla verið svo aumur eða vesæll að hann geti ekki skipt um nokkrar járn-plötur, sett á fáein stormjárn, lagað nokkrar þakrennur, stöðvað leka, málað, hreinsað hlöð og ásýnd á þessum fornhelga stað.

Að hann geti hið minnsta sýnt þessum merku húsum fulla virðingu sem ekki hafa séð málningu í bráðum hálfa öld.

Að bjóða velkomna á Heima að Hólum

Nú er landsmót hestamanna á Hólum í Hjaltadal í sumar. Ég má ekki til þess hugsa fyrir hönd Hólastaðar að ekki verði búið að mála og gera upp skólahúsin og staðarásýndina. Þar sé einhver myndugur forsjáraðili er geti með stolti boðið: „Velkomin Heim að Hólum" og opnað húskynni sín á hlaði Hóla í Hjaltadal.

Jón Bjarnason
fyrrum rektor Hólaskóla