Hugleiðingar um Laxness og stríð | Ræða Eiríks Rögnvaldssonar á kirkjukvöldi í Sæluviku

Eiríkur Rögnvaldsson ræðumaður á kirkjukvöldi. MYND AF FACEBOOK

Kirkjukvöld Kirkjukórs Sauðárkróks fór fram í gærkvöldi eins og vikið er að hér á síðunni. Það var Eiríkur Rögnvaldsson, fyrrum prófessor í íslenskri málfræði við Háskóla Íslands, sem var ræðumaður kvöldsins. Ræðan, sem fjallaði um Laxness og stríð, vakti töluverða athygli og hefur örugglega – og vonandi – vakið fólk til umhugsunar. Feykir fékk góðfúslegt leyfi hjá Eiríki að birta textann.

- - - -

Hugleiðing um Laxness og stríð
á kirkjukvöldi í Sauðárkrókskirkju, 13. apríl 2026

Gott kvöld kæru Skagfirðingar – kæru sveitungar, leyfi ég mér að segja – og takk séra Sigríður fyrir að bjóða mér að tala hér í þessari fallegu kirkju sem eitt sinn var sóknarkirkja mín og ég hef ýmsar taugar til. Hér fermdist ég fyrir rétt rúmum 57 árum, foreldrar mínir voru bæði jarðsungin héðan, og ég stend í þeirri meiningu að langafi minn og nafni, Eiríkur smiður í Djúpadal sem ég er skírður eftir, hafi lagt gjörva hönd á smíði kirkjunnar á sínum tíma þótt hann væri ekki aðalkirkjusmiðurinn.

Þegar ég var beðinn að tala hér var mér sagt að ég réði sjálfur umræðuefninu en í ljósi þess að sveitarstjórnarkosningar væru á næsta leiti væri kannski ráðlegra að það væri ekki mjög póli­tískt. Ég lofaði svo sem engu um það enda er hægt að lesa pólitík út úr nánast hverju sem er á þessum tímum skautunar í þjóðfélagsumræðunni. En erindið er allavega ekki flokks­póli­tískt þótt hugsanlega mætti kalla það mannúðarpólitískt, og ég lofa að leiða skag­firska sveitar­stjórnar­pólitík alveg hjá mér, enda hef ég enga skoðun á fjárhag sveitarsjóðs, sölu félagsheimila, bygg­ingu menningarhúss eða hvað það nú er sem Skagfirðingar hafa helst verið að kýta um undan­farið.

Mér fannst fyrst einboðið að tala eitthvað um íslenskt mál vegna þess að það er nokkurn veginn það eina sem ég þykist hafa eitthvert vit á og eitthvað um að segja. En þá minntist ég þess sem Soffía frænka sagði þegar hún var beðin að syngja á sæluvikunni í Kardimommubæ – „Ég kann bara eitt lag og það á ekki við hér“. Ég er alltaf að tala og skrifa um málefni íslensk­unnar og hef svo sem ekkert nýtt um þau að segja og fannst þetta því of venjulegt og hversdags­legt efni til að tala um hér. Mig langaði að breyta til og ákvað því að tala frekar um það tvennt sem hefur helst leitað á huga minn undanfarna mánuði og ég hef verið nokkuð upptekinn af. Þetta tvennt kann við fyrstu sýn að virðast býsna óskylt en fléttast þó saman á margvíslegan hátt.

Annað er Halldór Laxness. Undanfarið, síðast í sjónvarpsfréttum í gær, hefur verið heilmikil umræða um minnkandi lestur á verkum hans og þess vegna fór ég að hugsa að ég þyrfti nú að skoða þau betur og rifja upp af hverju fólk væri að missa – hvort þarna væri á ferð slíkur skaði eða jafnvel þjóðarhneyksli sem sums staðar var látið í veðri vaka. Ég las eina bók Laxness í menntaskóla og þegar ég var í bókmenntanámi upp úr tvítugu las ég nokkur af helstu verkum hans – en þó ekki öll. En síðan er liðin hálf öld og farið að fyrnast yfir þetta, og þess vegna hóf ég mitt eigið Laxnessátak fyrir jól og er búinn að lesa flestar helstu skáldsögur Halldórs á undanförnum mánuðum, ýmist endurlesa eða frumlesa – hátt í fjögur þúsund blaðsíður. Þessi lestur hefur sannfært mig um það sem ég vissi svo sem fyrir, að Halldór Laxness er stórkostlegur höfundur, í allt annarri deild en aðrir íslenskir rithöfundar að þeim ólöstuðum, og mér finnst að við ættum öll að lesa sem mest eftir hann og sem oftast – það eykur mannskilning og skilning á samfélaginu og okkur sjálfum, auk þess að vera endalaus uppspretta orðaforða og stílsnilldar.

Til að njóta alls þessa til fulls þarf vissulega að hafa réttar forsendur en það má samt ekki gera of mikið úr því – ég skil þær bækur sem ég las um og upp úr tvítugu örugglega öðrum skilningi nú en þá, en mér fannst þær líka góðar þá, kannski bara á öðrum forsendum. Það er einmitt eitt af því sem einkennir góðar bókmenntir, að það er hægt að skilja þær mörgum skilningi og njóta þeirra án þess að skilja þær til fulls, og þess vegna eigum við að lesa Laxness og hvetja börnin okkar og barnabörn til gera það þótt þeim finnist textinn kannski strembinn – sem hann getur vissulega verið. En það er ákaflega yfirborðskennt að gagnrýna minnkandi lestur á Laxness í skólum án þess að ræða grundvallaratriðið: Hvernig fáum við börnin okkar til að lesa meira á íslensku allt frá byrjun til þess að þau verði fær um að njóta snilldar Laxness þegar þau hafa aldur til? En þá er ég kominn út í umræðu um íslenskuna sem ég ætlaði einmitt að forðast.

En það tekur stundum á að lesa Laxness – „Hann getur [...] búið til mjög sterkar tilfinningar við lesturinn“ sagði upphafsmaður Laxness-klúbbs Ríkis­útvarps­ins í sjónvarpsfréttum í gær. Ég er þannig gerður, eins og sumt ættfólk mitt – og auðvitað fleiri – að ef ég sé eða heyri eitthvað sem snertir við mér á einhvern hátt fæ ég kökk í hálsinn, klökkna og röddin brestur og mér vöknar um augu. Af því að ég er spéhræddur fannst mér þetta stundum óþægilegt og vand­ræða­legt en þótt það hafi heldur aukist með árunum hef ég jafnframt orðið sáttari við það af því að ég hef áttað mig á því að það sýnir að ég er ekki tilfinn­inga­laus þótt mér finnist ég stundum vera það, og þykist stundum vera það, og það er gott og nauðsynlegt að geta sýnt tilfinningar. Ég nefni þetta vegna þess að sumt í bókum Halldórs Laxness er þannig að það er varla hægt að lesa það án þess að tárast – að minnsta kosti á ég erfitt með það.

Það á ekki síst við um endinn á mörgum verka hans – Sölku Völku, Sjálfstæðu fólki, Heimsljósi – og sér í lagi Gerplu en endir hennar hefur mér lengi fundist áhrifamesti texti í gerv­öllum íslenskum bókmenntum. Þormóður Kol­brúnarskáld sér þar hetju sína, Ólaf kon­ung Haraldsson sem síðar var kallaður hinn helgi, í nýju ljósi kvöldið fyrir Stiklarstaðaorustu þar sem þeir féllu báðir og áttar sig á því að öll hans hetjudýrkun sem líf hans hefur snúist um hefur verið tálsýn byggð á misskilningi – að hann hefur fórnað öllu fyrir fánýta hetjuhugsjón. Ég verð að fá að lesa þetta, bæði vegna þess að mér finnst þetta svo stórkostlegur texti og líka vegna efnisins.

„Og sem hann [Ólafur konungur] hefur eingst um hríð í grasinu undir hörginum, þá sér hann nokkur skref undan hvar maður situr í skugga af steini og horfir á hann, og hefur orðið áheyrsla að ángist hans. Þeir horfa hvor á annan um hríð. Þá segir maðurinn:
Þetta hreysi byggja melrakkar einir.
Konúngur spyr: Hver ert þú?
Maðurinn svarar: Eg em hið íslenska skáld.
Velkominn, skáld, segir konúngur; eða heyrða eg rétt áður, að þú hefðir ort um mig kvæði?
Satt er það, herra, segir þessi maður, eg hef ort kvæði mjög dýrt þeim garpi er bestur er orðinn á Norðurlöndum, og yður, hans konúngi. Þetta kvæði keypta eg við sælu minni og sól, og dætrum mínum, túngli og stjörnu; og við fríðleik sjálfs mín og heilsu, hendi og fæti, hári og tönn; og loks við ástkonu minni sjálfri er byggir undirdjúpin og geymir fjöreggs míns.
Styttu nú stundir konúngi þínum, skáld, segir Ólafur Haraldsson, og flyt hér gerplu þína undir hörginum í nótt.
Skáldið svarar og nokkuð dræmt: Nú kem eg eigi leingur fyrir mig því kvæði, segir hann, og stendur upp seinlega, og haltrar á brott við lurk sinn, og er horfinn bak hörginum.
Þá var túngl geingið undir og felur nóttin dal og hól að Stiklarstöðum, og svo hinn síðfrjóva hegg.“

Ég veit ekki með ykkur, en mér finnst þetta óendanlega fallegt. En það er samt ekki eintóm fegurð í texta Gerplu – þar er ekki síður botnlaus grimmd. Enga bók þekki ég sem er magnaðri ádeila á stríð og hvers kyns ofbeldi og þá er ég kominn að hinu efninu sem hefur leit­að á mig undanfarið – það er stríð. Þótt við Íslendingar búum bless­unar­lega við friðsæld og öryggi, enn sem komið er að minnsta kosti, er nefnilega erfitt að komast hjá því um þessar mund­ir að leiða hugann að stríði. Við erum daglega kaffærð í fréttum af innrásarstríði í Úkraínu, þjóðar­morði á Gasa, loftárásum á Íran og Líbanon og margs konar ófriði á þeim slóðum – og stöku sinnum erum við minnt á önnur stríð þar sem hörmungarnar eru síst minni þótt minna fari fyrir þeim í fréttum dags daglega, svo sem eins og í Súdan þar sem stundum er talað um gleymda stríðið.

Hörmungarnar sem fólk á þessum svæðum má þola, venjulegt fólk eins og við, eru ofvaxnar okkar skilningi – sem betur fer, getum við sagt, en samt er það skylda okkar við mannkynið og okkur sjálf að reyna að átta okkur á hlutskipti þessa fólks í stað þess að loka augunum og láta sem ekkert sé. Til að hjálpa sér við að reyna að skilja þetta er oft vænlegast að leita í bókmenntir – ekki síst bækur Halldórs Laxness og þannig fléttast saman þetta tvennt sem ég sagði að hefði leitað á huga minn undanfarið. Í Gerplu er stríðsádeilan vafin í nístandi hárbeitta kaldhæðni, og er því miður sannarlega enn í fullu gildi, eins og þessi lýsing á vígaferlum forfeðra okkar:

„Það var forn siður norrænna manna í hernaði, að safna í einn stað öllum kornabörnum er þeir fundu, vinda af þeim reifa og skaka á spjótsoddum. Höfðu víkíngar sannreynt fyrir öndverðu, að því hræðilegri sem þeir gerðu sig, því minni varð fyrirstaða af hálfu landsfólksins, og því fúslegar vóru þeim upplátin lönd og borgir. Það þótti norrænum mönnum lítill hernaður ef þeir náðu eigi að granda þrem tylftum óvopnfærra manna á móti hverjum vígum karli er þeir drápu; og hefur þótt hæfa að sú tiltala héldist hjá dreingi­­legum herflokkum síðan, þeim er nokkurs meta frægð og hetjuskap, þá er þeir sækja heim önnur lönd með ófriði.“

Þetta er vissulega nokkuð ýkjukennt enda bókin skáldsaga en lýsingar í fornum sögum sem gefa sig út fyrir að vera sannar, eins og til dæmis Sturlungu, eru samt ekkert fjarri þessu og svona er þetta enn í raunveruleika nútímans – það er almenningur, saklaust fólk, sem eru helstu fórnar­lömb hvers kyns stríðsátaka. Þarna er metnaðarmál víkinga að þrjátíu og sex óvopnfærir menn – það sem nú væri kallað óbreyttir borgarar – séu drepnir á móti hverj­um vígum karli, hverjum hermanni. Þetta hlutfall hrapaði um tíma og var ekki nema um það bil einn óbreyttur borgari drepinn á móti hverjum föllnum hermanni í fyrri heimsstyrjöldinni en er aftur á uppleið – fór upp í tvo óbreytta borgara á móti einum hermanni í síðari heimsstyrjöld, og í þjóðarmorðinu á Gasa er hlutfallið komið upp í fjóra óbreytta borgara drepna á móti hverjum stríðsmanni sem hefur fallið. Við nálgumst því óðfluga aftur það hlutfall sem forfeður okkar töldu hæfa.

Eiginlega ætti Gerpla að vera skyldulesning allra, en óneitanlega er málfarið talsverður þröskuldur – þarna úir og grúir af orðum sem fyrir löngu eru horfin úr málinu, úreltum beyg­ingar­myndum, fornlegum setningagerðum og hvers kyns sérkennilegu orðalagi. En eftir því sem ég hugsaði meira um það hvernig væri hægt að gera þennan stórkostlega texta aðgengilegri nútímalesendum komst ég smátt og smátt að þeirri niðurstöðu að það væri ekki hægt. Áhrif textans byggjast nefnilega að miklu leyti á því að hann sé einmitt svona. Þeir atburðir sem sagan lýsir eru svo hræðilegir og aðfarirnar svo viðbjóðslegar að það væri ekki hægt að skrifa um þetta á venjulegu nútímamáli – þá myndum við hrökkva frá eða hlaupa yfir ljótustu lýsingarnar. Galdur textans felst í því að nota málið til að fjarlægja okkur frásögninni nógu mikið til að við verðum að leggja talsvert á okkur til að halda þræði – og þá áttum við okkur betur á hryllingnum.

Annars konar en ekki síðri er stríðsádeilan í annarri bók Halldórs Laxness sem ég er nýbúinn að endurlesa eftir hálfa öld. Það er Sjálfstætt fólk þar sem stríðið – fyrri heimsstyrjöldin – kemur sem blessun fyrir Íslendinga að því er þeir héldu, eins og segir í sögunni: „Þetta svokallaða heimsstríð, einhver hin náðarsamlegasta blessun sem guð hefur sent landi voru síðan Napó­leons­styrjaldirnar björguðu þjóðinni frá afleiðíngum móðuharðindanna og reistu menníng vora úr rústum með aukinni eftirspurn á fiskæti og lýsi, já þetta yndislega heimsstríð, sem guð gefi að við fáum sem skjótlegast aftur annað slíkt, það hófst með þeim hætti að skotin var ein mannfýla sem sumir nefndu Ferdínand, það var útlendíngur.“ Takið eftir orðunum „sem guð gefi að við fáum sem skjótlegast aftur annað slíkt“ – þessi orð urðu sannarlega að áhrínisorðum því að seinni heimsstyrjöldin hófst aðeins fimm árum eftir að þau voru skrifuð. Og takið líka eftir síðustu setningunni – „það var útlendíngur“. Það var ekki svo nauið með hann.

En Íslendingar ætluðu auðvitað að græða á stríðinu – og gerðu það svo sem, til að byrja með að minnsta kosti. Með orðum Bjarts: „O ætli þeim sé of gott að rífast, bölvuðum. Bara þeir haldi áfram sem leingst. Nú venst af þeim matvendnin þegar þeir sjá alvöruna. Nú éta þeir alt. Nú bjóða þeir í alt. Nú stígur alt í verði. Bráðum fara þeir að kaupa af okkur skítinn. Það væri óskandi að þeir héldu áfram að brytja hverjir aðra meðan nokkur hefur gott af því.“ Og Bjartur heldur áfram: „Nú, getur ekki fólkið sjálfu sér um kent ef það vill þetta endilega? Sá sem vill stríð, hann verður líka að vilja láta drepa sig. Er nokkrum of gott að vera fífl? Og úr því manna­helvítin nenna að vera að murka hverjir úr öðrum lífið á annað borð, – af fábjánaskap eða hugsjón, mér er sama hvort er, ja þá skal ég verða manna síðastur til að sjá eftir þeim. Fari þeir allir til andskotans. Ég segi ekki annað en það: Bara að þeir héldu því áfram sem leingst, svo kjötið og ullin haldi áfram að stíga.“

Í orðum Bjarts kemur fram fullkominn skilningsskortur á þjáningum stríðsins og hann er alveg laus við samkennd með fólkinu sem þjáist – það eru bara einhverjir útlendingar. „Nóg ætti að vera til fólkið í útlandinu. Og sér víst einginn eftir því“ segir hann og yrkir: „Spurt hef ég tíu miljón manns / sé myrtir í gamni utan lands, / sannlega mega þeir súpa hel, / ég syrgi þá ekki, fari þeir vel.“ En Bjartur ofmetnaðist, stríðs­gróðinn steig honum til höfuðs, hann fór að byggja en svo féllu afurðir í verði og hann missti Sumarhús og hrökklaðist lengra inn á heiðina. Eins og segir í lok bókarinnar: „Stríð í útlöndum getur stælt í honum bakfiskinn ár og ár, en það er aðeins sýndarhjálp; blekkíng.“ Og svo þessi orð sem kjarna boðskap sögunnar: „Það er til í útlendum bókum ein heilög saga af manni sem varð fullkominn af því að sá í akur óvinar síns eina nótt. Sagan af Bjarti í Sumarhúsum er saga mannsins, sem sáði í akur óvinar síns alt sitt líf, dag og nótt. Slík er saga sjálfstæðasta mannsins í landinu.“

Hin beitta ádeila í þessu fer varla fram hjá okkur – og á því miður jafn vel við í dag og fyrir rúmum níutíu árum þegar bókin var skrifuð. En þótt við áttum okkur á því að Bjartur er ekki sjálfstæður, er ekki hetja, er ekki sigurvegari, er spurningin samt hvort við drögum réttar ályktanir af því, tengjum það við ástand heimsmálanna í dag og okkar eigin veruleika. Þótt ótrúlegt sé er enn deilt um hvort fólk í stríðshrjáð­um útlöndum komi okkur eitthvað við, hvort við eigum að gera eitthvað til að koma því til bjargar. Gegn því heyrast þær mótbárur að við getum ekki bjargað öllum nauðstöddum og það er vitanlega rétt, en eru það rök fyrir því að bjarga engum, gera ekkert? Það er eins og að segja – eins og reyndar er líka stundum sagt, ótrúlegt nokk – að það muni svo lítið um kolefnislosun Íslendinga að það taki því ekki fyrir okkur að gera neitt til að draga úr henni og auka kolefnisbindingu. Það er eigingirni og sjálfselska í stíl Bjarts í Sumarhúsum – en sannarlega ekki í anda Jesú Krists.

Í stað þess að leita leiða til að bægja frá landinu því fólki sem leitar hér skjóls eigum við að fagna því að fá fleira fólk til landsins, gleðjast yfir að hafa tækifæri til að leggja okkar af mörk­um til að bjarga fólki frá hörmungum. Í stað þess að taka fólk sem er komið til landsins í leit að friði, öryggi og mannsæmandi lífi og loka það inni í brottvísunarbúðum og senda úr landi, jafn­vel börn, eigum við að hjálpa þeim sem hingað eru komin til að samlagast þjóð­fé­laginu og læra íslensku. Í stað þess að áfellast þau sem stuðluðu að því að tugum kvenna og barna var bjargað úr bráðri lífshættu á Gasa, og jafnvel væna þau um lögbrot, eigum við að fagna framtaki þeirra og hugrekki. Í stað þess að kynda undir og taka þátt í útlendingaandúð og haturs­orðræðu gagn­vart flóttafólki og hælisleitendum eigum við að boða og sýna umburðar­lyndi og fagna fjölbreytileika samfélagsins. Í stað þess að horfa eingöngu á okkar eigin þröngu og stundlegu hags­muni eigum við að sýna samkennd og samlíðan með hrjáðu fólki hvar sem það er í heiminum og reyna að styðja það. Ég er allavega ekki í vafa um hvað er guði þóknanlegra og meira í anda Jesú Krists.

Nóg um stríð og afleiðingar þeirra í bili, en ég hef ekki sagt skilið við Halldór Laxness. Nú undanfarið hef ég verið að lesa Sölku Völku sem ég las síðast fyrir nærri hálfri öld. Í henni er ekki bein stríðsádeila eins og í Gerplu og Sjálf­stæðu fólki en samt sem áður er þar að finna eitt magnaðasta og áhrifamesta ákall um samkennd og samlíðan sem ég þekki. Það hefur smátt og smátt verið að renna upp fyrir mér að eitt af því fjölmarga sem gerir Halldór Laxness svo einstakan eru þessar setningar sem koma stundum alveg upp úr þurru og auðvelt er að missa af ef lesandinn er ekki með hugann nægilega við efnið. En ef maður tekur eftir þeim slá þær mann nánast utan undir – sýna manni eitthvað í nýju ljósi, frá nýjum sjónarhóli, fá mann til að staldra við og hugsa eitthvað alveg upp á nýtt.

Eitt slíkt dæmi er í upphafi seinna bindis sögunnar, Fuglinn í fjörunni, í samtali Sölku og hinnar langveiku og sárþjáðu Sveinbjargar konu Magnúsar bóka sem þótti lítill verkmaður og enginn vildi ráða í vinnu. Þau hjón voru því bláfátæk en eignuðust barn á hverju ári eins og altítt var á þessum tíma og áttu sjö börn á lífi en fjögur voru dáin. Sveinbjörg segir við Sölku: „Og þegar ég horfi á elstu börnin stínga fíngrunum uppí eyrun svo þau heyri ekki í mér hljóðin á næturnar, og dulurnar hánga ekki saman um kroppinn á þeim, þá finst mér stundum að heiðnin í fornöld, sem leyfði útburð, hafi verið mannúðlegri en kristindómurinn. Ég tala nú bara fyrir mig einsog ég ligg hérna alslaus og dauðvona, því það verð ég að segja: ekkert er nú að horfa uppá börnin sín deya hjá því að horfa uppá þau lifa, – ég meina fyrir fátækt fólk. Hverskonar guð er það sem stjórnar þessu annars?“

Það er setningin „ekkert er nú að horfa uppá börnin sín deya hjá því að horfa uppá þau lifa“ sem ég var að vísa til. Ég las hana aftur og aftur, las hana upphátt, og gat ekki varist gráti. Hugsið ykkur að til skuli vera fólk, til skulu vera foreldrar, sem finnst þau nauðbeygð til að hugsa svona – að börnin þeirra væru betur komin látin en lífs. Þetta fólk er um allan heim – á Gasa, í Súdan, í Íran, í Úkraínu, og annars staðar, jafnvel á Íslandi þótt það sé vonandi undantekning. Hugsið ykkur hversu mikil þjáning barnanna þarf að verða til að foreldrar hugsi svona, og hugsið ykkur þá hugarkvöl for­eldr­anna sem fylgir því að horfa upp á börnin sín í þessari stöðu og hugsa þessar hugsanir. Það er sannarlega þyngra en tárum taki.

En spurningu Sveinbjargar, „Hverskonar guð er það sem stjórnar þessu annars?“ þarf samt að umorða þegar orð hennar eru heimfærð á ástandið í nútímanum. Rétta spurningin er: hvers konar menn eru það sem stjórna þessu annars? Það er nefni­lega enginn guð sem stjórnar þessu, enginn almáttugur guð sem við getum gert ábyrgan og þóst sjálf vera stikkfrí – það er mann­fólkið sem lætur þetta gerast og þess vegna erum það við sem berum ábyrgð á þessu. Líka við hér á Íslandi þótt við stöndum ekki í beinum stríðsátökum. En við berum samt þá ábyrgð gagnvart mann­kyninu, gagnvart okkur sjálfum – og gagnvart guði – að loka ekki augunum fyrir hörmungunum og láta eins og þær komi okkur ekki við, heldur leggja okkar af mörkum til að reyna að draga úr þeim og milda áhrif þeirra.

Þakka ykkur fyrir áheyrnina.