Hólar í Hjaltadal, “hér og þar og þá og nú.” | Gunnar Rögnvaldsson skrifar

Hólar í Hjaltadal. MYND FEYKIR.IS

Það var ekki laust við að allmargir velunnarar Hóla í Hjaltadal hrykkju í kút þegar kvisaðist út að ríkisstjórnin hefði heimilað sölu á ýmsum eignum á Hólastað. Í þeim tillögum eru skólahúsið, skólastjórabústaðurinn, búshúsið og fleiri byggingar sem ásamt kirkjunni, hafa verið táknmyndir Hólastaðar í heila öld, fyrirmyndir listaverka sem prýða stofur heimila um allt land. Ástæðan er m.a. talin sú að kostnaður við að bjarga þeim eftir mygluskemmdir sé svo mikill að viðbættum rökum um að skólahúsið henti ekki lengur sem kennslu og skrifstofuhús sk.nýjustu kröfum. Alllengi hefur mátt sjá í hvað stefndi með þessar byggingar og umhverfi og í raun átakanlegt hve ríkið hefur sofið á verðinum og það ekki í fyrsta skipti þegar Hólar eiga í hlut. Helgasti staður landsins á eftir Þingvöllum, vagga kirkju, mennta og menningarsögu landsins, fyrrum höfuðstaður Norðurlands sem reistur var síðast úr rústum fyrir rúmum fjörutíu árum og fékk m.a. umhverfisverðlaun Skagafjarðar 2007. Að það sé ekki meiri metnaður til staðar er sorglegt og niðurlægingin alger þegar bjóða á upp helstu kennileiti staðarins eins og niðursetning á vistabandsárunum. Það virðist vera eins konar lenska hjá hinu opinbera að kosta miklu til nýframkvæmda og í raun á stundum allt of miklu vegna óráðsíu en láta svo eðlilegt og reglubundið viðhald bíða þar til allt er komið á eindaga. Ljósi punkturinn er biskupshús, dómkirkjan og Auðunarstofa sem vígslubiskup hefur undir sínum verndarvæng ásamt nánasta umhverfi og hlúir vel að.

Það er ágætt að rifja aðeins upp söguna.

Líkt og velsæld Íslendinga hefur Hólastaður risið og hnigið í takti við stjórnar- og náttúrufar, afkomu og umsýslu aldanna. Það má því telja einstaka bjartsýni hjá Skagfirðingum, í miðjum harðindum síðari hluta 19. aldar, að eignast Hóla og stofnsetja þar bændaskóla 1882 einmitt þegar fólksflóttinn til Vesturheims var hafinn. Við tók merkilegur kafli í sögu Hólastaðar. Fyrst stóðu Skagfirðingar að skólahaldi, síðan Norðuramtið, en ríkið tók yfir rekstur bændaskólanna 1907. Segja má að leiðin hafi legið uppávið framundir 1970. Þá hófst hnignunarkafli þar sem ríkið, sem eigandi staðarins svaf á verðinum svo verulega fór að falla á námsuppbyggingu, viðhald bygginga og ræktun. Stóð mjög glöggt að skólinn yrði aflagður með öllu. En viðspyrnan kom þegar Jón Bjarnason var ráðinn skólastjóri vorið 1981 og hann ásamt öflugri skólanefnd og farsælu starfsfólki tók til hendinni. Þáverandi ríkisstjórn hafði einnig mikinn metnað fyrir Hólaskóla og Hólastað. Þar fóru fremstir í flokki ráðherrar fjármála og landbúnaðar, þeir Ragnar Arnalds og Pálmi Jónsson á Akri. Upp hófust sannkölluð siðaskipti, byggt og breytt, ræktað og reitt. Bændaskólinn á Hólum reis úr öskustónni og laðaði að sér bæði gott starfsfólk og nemendur sem sóttu í námsframboð sem lagaði sig að nýjum og breyttum búháttum í sveitum með auknum fjölbreytileika sem síðar leiddi til verkaskiptingar bændaskólanna og áherslu Hóla á hestamennsku, fiskeldi og ferðaþjónustu. Árið 2003 fékk skólinn leyfi til að starfa sem háskólastofnun og í kjölfarið varð til Háskólinn á Hólum 2008. Við þá breytingu óx skólanum fiskur um hrygg, rannsóknarstarf efldist og nemendum fjölgaði umtalsvert.

Á þessum árum var gríðarleg uppsveifla á Hólastað. Ýmsar stofnanir höfðu þar viðkomu og aðsetur s.s. Norðurlandsdeild Veiðimálastofnunar, Héraðssetur landgræðslunnar, Embætti dýralæknis hrossasjúkdóma og svo auðvitað vígslubiskupsembættið. Sumarbúðir fyrir börn og fatlaða voru í nokkrar vikur í mörg ár. Ferðaþjónustan dafnaði og bryddaði upp á margvíslegri afþreyingu. Þar má nefna vatnalífssýningu, húsdýragarð, leiðsögn um staðinn og nágrenni, sögustundir, vinnubragðasýningar og síðar bættust Bjórsetrið og Sögusetur íslenska hestsins við. Sundlaugin og tjaldsvæðið drógu að og unglingavinnan sá um að planta trjám og halda staðnum og nágrenni snyrtilegu. Íbúar og sveitungar voru stoltir af Hólum og þar var gott að búa.

En hvað gerðist sem hefur orðið til þess að nú er móðurskipið lekt og dælur hafa ekki undan á sama tíma og Háskólinn á Hólum menntar fólk til starfa í mikilvægum atvinnugreinum og okkar helstu gjaldeyrisauðlindum, ferðamálum og einni vinsælustu grein búskapar, íþrótta- og áhugamála, hestamennsku, auk fiskalíffræði og fiskeldisfræða. Skólinn hefur á að skipa viðurkenndum vísindamönnum og kennurum. Eiga atvinnugreinarnar ekki að spyrja, hvað vantar ykkur til að gera gott nám enn betra?

Þar á eru ugglaust allmargar skýringar, en ævinlega er skortur á fjármagni það sem fyrst er nefnt, ríkið þarf marga munna að metta. Hefði þetta samt verið látið drabbast svona stæði hugverk Rögnvaldar Ólafssonar og Guðjóns Samúelssonar í hjarta Reykjavíkur sem skólabygging Háskóla Íslands?

Önnur skýring er þjóðfélagsbreytingar. Um leið og landsmönnum er safnað saman á einu horni landsins flytjast áherslur og áhugi til. Hjá fjölmörgum er fortíðin liðin og í raun einskis virði svo vitnað sé í “Hlöðuna”, bók Bergsveins Birgissonar. Og um leið eru þau sem vilja bygga á henni til framtíðar úthrópuð sem afturhaldsseggir. Búseta og vinnustaður fara ekki endilega saman lengur svo rótfesta, skyldur og samfélagsblöndun verður ekki til. Áhrif þessa sjást víða og er Bifröst þar dæmi.

Margar nefndir hafa verið skipaðar og skilað álitum, dregið fram tækifæri og möguleika Hóla, samt hefur engin rekið negluna í til að minnka lekann. Háskólinn hefur fríað sig staðarhaldi og hið opinbera og sveitarfélagið Skagafjörður glíma um frárennslismál og snjómokstur, eignarhald og umráð. Við fyrirspurn sóknarnefndar Hóladómkirkju vegna leyfis fyrir salernishúsi vísaði hver á annan og enginn aðili með ákvörðunarvald fyrir staðinn fannst.

Nú er fyrirhuguð stofnun háskólasamstæðu Háskólans á Hólum og Háskóla Íslands, undir kennitölu Háskóla Íslands í Reykjavík.. Áform eru um uppbyggingu á lagareldishúsi á Sauðárkróki sem er nauðsynlegt fyrir framþróun deildarinnar. Bent hefur verið á mikil tækifæri með háskólasamstæðunni og kann svo að vera svo lengi sem sérstaða og sjálfstæði Háskólans á Hólum glatast ekki og stjórnun og starfsemi Hólaskóla og Hólastaðar verði áfram á Hólum. Þaðan hefur verið varist um aldir og ástæðulaust að flýja nú.

Sveitarstjórnarkosningar eru framundan og ég skora á framboðin í héraðinu að taka málefni Hóla upp og sýna þessum merka stað þann sóma sem hann á skilið og stöndum leið vörð um það góða nám sem þar fer fram. Gerum okkur grein fyrir vægi þessa sögufræga staðar og þess að hafa í Skagafirði öflugar stofnanir á öllum skólastigum. Skagfirðingar gátu það 1882.

Höfundur er Hólamaður