Ábyrgð, samstaða og skýr sýn | Grímur Rúnar Lárusson

Grímur Rúnar Lárusson. Mynd: Aðsend.

Á undanförnum dögum hefur skapast mikil umræða um fjárhagsstöðu sveitarfélagsins. Sem er eðlilegt í ljósi þess að ársreikningur var samþykktur samhljóða í sveitarstjórn í síðustu viku. Bókunin með ársreikningnum var hins vegar samþykkt með 5 atkvæðum og sátu fjórir hjá, þar á meðal undirritaður. Ég ætla með þessum pistli aðeins að útskýra afstöðu mína en mér finnst umræðan því miður gefa nokkuð óraunsæja mynd af stöðunni.

Sveitarfélagið Húnabyggð stendur frammi fyrir fjárhagslegum áskorunum sem ekki er hægt að horfa fram hjá. Þó reksturinn hafi vissulega batnað á síðustu árum er staðan enn talsvert þung og sveitarfélagið nokkuð frá því að teljast fjárhagslega sjálfbært. Árið 2025 var hagnaður Húnabyggðar samkvæmt rekstrarreikningi um 86,7 milljónir króna. Sem lítur ágætlega út. En þegar betur er að gáð nam hagnaður af sölu rekstrarfjármuna um 105 milljónum króna. Þetta þýðir að ef Húnabyggð hefði ekki selt neinar eignir á árinu, væri staðan þannig að tap hefði verið á rekstrinum upp á u.þ.b. 18,3 milljónir króna. Þannig hefur staðan líka verið undanfarin ár en 64% af hagnaði ársins 2024 stafaði af sölu eigna og 70 milljón króna tap árið 2023 hefði verið 100 milljónum króna lakara ef ekki hefði verið fyrir sölu eigna. Þó sveitarfélagið eigi enn nokkuð af eignum sem tengjast ekki grunnþjónustu þá er sala eigna ekki sjálfbær fjármögnunarleið til lengdar. Þá hafa tekjur frá jöfnunarsjóði vegna sameininga sveitarfélaga verið talsverðar og námu á árinu um 127 milljónum króna. Þessar tekjur munu koma til með að hverfa á næstu árum og það þarf að stoppa í það gat.

Árið 2025 námu vaxtaberandi skuldir Húnabyggðar um 3 milljörðum. Vissulega hafa vaxtaberandi skuldir sem hlutfall af tekjum lækkað nokkuð frá árinu 2022, eða úr 113% í 94%, og er það vel. Þetta virðist þó vera eðlileg þróun á meðal sveitarfélaga á þessu tímabili þar sem laun og fasteignamat hafa hækkað töluvert sem hefur áhrif á stærstu tekjustofna sveitarfélaga, útsvar og fasteignaskatta. Sem dæmi má nefna að í sambærilegum sveitarfélögum hefur þróunin verið sú sama. Í Þingeyjarsveit, sem hafa jafnframt staðið í sameiningu sveitarfélaga, lækkuðu vaxtaberandi skuldir sem hlutfall af tekjum um 21% á sama tímabili, 13% í Skagafirði og 19% í Húnaþingi vestra (til 2024).

Húnabyggð er ekki eina sveitarfélagið sem glímir við þungan rekstur þar sem fjárfestingaþörf hefur aukist. En það breytir ekki því að við verðum að horfast í augu við stöðuna og taka upplýstar ákvarðanir um framtíðina. Staðan er ekki þannig að hún krefjist niðurskurðar á grunnþjónustu eða þess að íbúar sætti sig við lakari þjónustu. Þvert á móti eru fjölmörg tækifæri til að bæta reksturinn án þess að skerða þjónustu – ef við vinnum markvisst og með skýra forgangsröðun.

En hvað þarf að gera?

Í fyrsta lagi þarf að styrkja rekstrargrunn sveitarfélagsins. Við þurfum að auka skilvirkni í rekstri þess. Í því skyni þarf til dæmis að auka skilvirkni nefnda sveitarfélagsins, það þarf að vinna með markvissari hætti eftir skipuriti sveitarfélagsins og auka sjálfstæði starfsmanna innan þess. Það þarf að tryggja að fjármunir nýtist þar sem þeir skila mestum árangri og skoða hagræðingu án þess þó að skerða þjónustu við íbúa, s.s. í úrgangsmálum og nýtingu á stafrænum lausnum.

Í öðru lagi þarf að endurskoða verkferla við gerð fjárhagsáætlana og fjárfestingaráætlana. Við þurfum að hefja vinnu við gerð fjárhagsáætlunar fyrr og með markvissari hætti en verið hefur. Við þurfum jafnframt að hefja vinnu við undirbúning og framkvæmd fjárfestingaráætlunar fyrr svo skilvirkni við framkvæmdir aukist.

Í þriðja lagi þurfum við að efla tekjugrunninn með því að styðja við atvinnulíf og fjölgun íbúa. Við munum að sjálfsögðu halda áfram að berjast fyrir breytingum á lögum um tekjustofna sveitarfélaga vegna afnáms á undanþágu orkumannvirkja frá fasteignaskatti. En það er, eins og ég hef áður nefnt, engin töfralausn. Staðan er sú að breytingin mun í besta falli skila okkur 260 milljónum aukalega í tekjur á ári. Í versta falli fáum við ekkert en líklega niðurstaðan er sú að breytingin muni skila okkur um 110 milljónum aukalega í tekjur á ári. Við ætlum okkur að fá þessar 260 milljónir en það er ekkert í hendi. Lykillinn er sterkt atvinnulíf og fjölgun íbúa.

Húnabyggð hefur alla burði til að snúa vörn í sókn. Við höfum öflugt samfélag, sterka innviði og mikla möguleika til vaxtar. Með ábyrgri fjármálastjórn, skýrri forgangsröðun og opnu samtali við íbúa er hægt að byggja upp sjálfbæran rekstur án þess að skerða þjónustu eða draga úr lífsgæðum. Fjárhagsstaðan kallar á aðgerðir – en hún kallar ekki á svartsýni. Hún kallar á ábyrgð, samstöðu og skýra sýn. Með því að taka höndum saman getum við tryggt að Húnabyggð verði sterkt, stöndugt og framsækið sveitarfélag til framtíðar.

Já, og ég ætla ekki að verða sveitarstjóri.

Verum bjartsýn en raunsæ!

Setjum X við B þann 16. maí nk.

Grímur Rúnar Lárusson, oddviti Framsóknar og annarra framfarasinna í Húnabyggð