Hverjir eru nú Norðlendingar í ríkisstjórn? | Jón Bjarnason skrifar

Jón Bjarnason. Mynd: Aðsend.

Hinn 1. júlí nk. á að leggja Hólaskóla niður á Hólum og staðar hús verða boðin upp til sölu, ef frumvarp ríkisstjórnar Kristrúnar Frostadóttur nær fram að ganga. Í margra alda sögu Hólastaðar hafa sannarlega skipst á skin og skúrir. Norðlendingar minnast þess enn með hryllingi er bæði biskupsstóll og latínuskóli voru lagðir niður rétt fyrir 1800 og eignir staðarins seldar á uppboði til hæstbjóðenda. Í kjölfarið var Auðunarstofa og önnur staðarhús rifin og timbrið selt. Dómkirkjan stóð óseld, enginn vildi hana eiga. Staðnum var þá best lýst með ljóði Matthíasar Jochumsonar:

„Ekkja stendur aldin kirkja, ein í túni fornra virkja.“

En Hólastaður var endurreistur að frumkvæði allra Norðlendinga með stofnun Bændaskóla árið 1882. Merki staðarins hefur þannig verið haldið á lofti af skóla og biskupssetri – líkt og forðum. Hver sá er ekur nú heim að Hólum sér hin tignarlegu skólahús bera við Hólabyrðu ofan kirkjunnar – sem er sannarlega ekki lengur ekkja. Hin glæsilegu skólahús eru teiknuð af þeim Rögnvaldi Ólafssyni og Guðjóni Samúelssyni.

Blikur yfir Hólastað 1979

Tilvera Hólaskóla á Hólum í Hjaltadal stóð tæpt á árunum 1979- 1980. Reglubundið skólahald hafði legið niðri í tvö ár og margir töldu að dagar skólans væru taldir. Staðarhúsin þjáðust af áralöngu viðhaldsleysi. Það er lýsandi fyrir stöðu mála að rætt var í alvöru um að brjóta skólahúsin niður og jafna við jörðu því það væri svo dýrt að gera þau upp. Þannig hefði kirkjan aftur orðið "ekkja í túni forna virkja". Þannig stóðu málin við ársbyrjun 1980 þegar minnihlutastjórn Alþýðuflokksins var við völd.

Ögurstund í janúar 1980

Minnihlutastjórn Alþýðuflokksins undir forystu Benedikts Gröndals kom til valda í október 1979. Höfðinginn og Þingeyingurinn Bragi Sigurjónsson var landbúnaðarráðherra og Hólaskóli heyrði því undir hann. Hjá þessari ríkisstjórn lá tillaga um að loka Hólaskóla og þá jafnframt finna leið fyrir ríkið að segja sig frá allri ábyrgð á Hólum í Hjaltadal.

Í janúar 1980 fór formaður skólanefndar Hólaskóla ásamt félögum til fundar við minnihlutastjórnina – til þess að reyna telja henni hughvarf og bjarga skólanum og staðnum, sjálfum Hólum í Hjaltadal. Sá formaður hét Gísli Pálsson frá Hofi í Vatnsdal, einarður baráttumaður fyrir Hóla. Hann lýsir þessum fundi í bók sinni með eftirfarandi hætti:

„Þetta var mjög harður fundur, einhver sá illorðasti sem ég hef nokkurn tíma verið á. Þeir voru allir að fara á taugum, vissu sem var að þeir voru að fara úr ráðherraembættum því ný ríkisstjórn var að taka við. Þetta voru skapmiklir menn.“

Norðlendingurinn

En þó engu yrði ágengt á fundinum, þá var ekki öll von úti. Stuttu seinna hafði Bragi Sigurjónsson samband við Gísla og tjáði honum að hann sem Norðlendingur neiti að skrifa upp á tillögu ríkisstjórnarinnar að leggja Hólaskóla niður og Hóla í Hjaltadal sem menntasetur. Bragi reyndist óhagganlegur í þessari afstöðu og stöðvaði málið þannig í ríkisstjórn. Nokkrum vikum síðar eða þann 6. febrúar 1980 kynnti hann fyrir skólanefnd Hóla tillögu að upphafi endurreisnar Hólastaðar.

Gæfuhjólið snerist Hólum í vil

Þann 8. febrúar 1980 tók ríkisstjórn Gunnars Thoroddsen við með tvo Norðlendinga sem fjármálaráðherra og landbúnaðarráðherra. Það voru þeir Ragnar Arnalds úr Skagafirði og Pálmi Jónsson frá Akri í Húnavatnssýslu. Aðrir þrír Norðlendingar í stjórninni voru þeir Ólafur Jóhannesson frá Stórholti í Fljótum, Páll Pétursson frá Höllustöðum í Húnavatnssýslu og Ingvar Gíslason frá Akureyri. Norðurland var því sannarlega komið með slagkraft.

Hin nýja ríkisstjórn samþykkti svo afdráttarlausa yfirlýsingu um endurreisn Hóla í Hjaltadal sem fylgt var eftir af fullum þunga. Þessi stuðningur við Hóla hélt áfram með næstu ríkisstjórnum. Steingrímur Hermannson, Skagfirðingur að uppruna, var ráðherra í stjórn Gunnars Thoroddsen og var mjög áfram um viðgang staðarins sem forsætisráðherra. Sama átti við um ríkisstjórnir undir forsæti Davíðs Oddssonar.

Nú dregur aftur fyrir sólu Hólastaðar

Fyrir alþingi liggur nú frumvarp ríkisstjórnar um að leggja Hólaskóla- Háskólann á Hólum niður og Hóla sem menntasetur og selja hús staðarins á uppboði. Aftur er svo komið að hin glæsilega skólahús á Hólum gráta af áratuga vanrækslu og ríkið sér þann kost einan að flýja af hólmi og leggja staðinn niður. Það sem er þó ólíkt nú við það sem gerðist 1980 er að aðsókn að Hólaskóla er góð og námstarfið er öflugt. Skólinn er ekki í neinni nauðvörn hvað það varðar. Vandinn er falinn í metnaðarleysi stjórnvalda gagnvart hinu forna norðlenska höfuðbóli, einum helgasta stað þjóðarinnar frá Íslandsbyggð til vorra daga. Hvernig er öðruvísi hægt að dæma þá fyrirætlan að selja hús skólans á uppboði líkt og árið 1800.

Öll erum við Norðlendingar í hjarta

Hvar er nú að finna Norðlendinga til þess að bjarga Hólaskóla og Hólum í Hjaltadal frá válegum örlögum og segja nei eins Bragi Sigurjónsson gerði 1980? Norðlendingurinn sem fékk þau eftirmæli hjá þingforseta:

„Hann var stefnufastur og harðskeyttur baráttumaður, fylginn sér og trúr stefnumálum sínum.“

Svarið er auðvitað – að allir hljótum vér Íslendingar að vera Norðlendingar í hjarta þegar Hólar í Hjaltadal eru í húfi.

Jón Bjarnason.